संस्कारांची शिदोरी आणि कर्तृत्वाचा वारसा
एखाद्या
व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण ही त्याच्या कुटुंबाने दिलेल्या
संस्कारांच्या पायावर उभी असते. विसूभाऊ ऊर्फ
विश्वनाथ गुर्जर यांच्या बाबतीत हीच
गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. विसूभाऊंना लाभलेली कौटुंबिक पार्श्वभूमी ही अत्यंत
समृद्ध, सुसंस्कृत आणि व्यासंगी होती.
अध्यात्माचा सुगंध, व्यायामाची शिस्त आणि वैचारिक प्रगल्भता
या त्रिवेणी संगमातून विसूभाऊंचे व्यक्तिमत्त्व आकाराला आले. विसूभाऊंचे वडील, धरणीधर गुर्जर, हे पुण्याच्या
सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जीवनातील एक आदराचे नाव होते. पुण्यातील ऐतिहासिक 'खुन्या मुरलीधर मंदिरा'मध्ये ते प्रवचनकार
आणि निष्णात कीर्तनकार म्हणून प्रसिद्ध होते. वडिलांच्या कीर्तनांमधून मिळणारे
ज्ञान आणि भक्तीचा वारसा विसूभाऊंना बालपणापासूनच मिळाला. घरामध्ये सतत होणारे
प्रवचन-कीर्तनाचे सूर आणि आध्यात्मिक चर्चा यामुळे त्यांच्यावर लहान वयातच उदात्त
विचारांचे संस्कार झाले. घरात जर आध्यात्मिक वातावरण वडिलांमुळे
असेल, तर मायेची ऊब आईमुळे होती. विसूभाऊंची
आई अत्यंत आतिथ्यशील स्वभावाच्या होत्या. विसूभाऊंचे मित्र जेव्हा त्यांच्या घरी
जात, तेव्हा त्यांची आई केवळ स्वागतच करत नसे, तर त्यांना पोटच्या मुलाप्रमाणे माया लावत असे. या
पाहुणचारामुळे गुर्जर यांचे घर स्नेह्यांसाठी सदैव उघडे असे.
कर्तृत्ववान भावंडांचा गोतावळा
विसूभाऊ
हे एका मोठ्या आणि वैविध्यपूर्ण क्षेत्रात नाव कमावलेल्या भावंडांच्या कुटुंबाचा
भाग होते. त्यांच्या कुटुंबात एकूण सात भावंडे (चार भाऊ आणि तीन बहिणी) होती. या
कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याने आपापल्या क्षेत्रात मोलाचे योगदान दिले आहे:
·
क्रीडा क्षेत्र (जिम्नॅस्टिक्स): विसूभाऊंच्या कुटुंबात व्यायामाची आणि खेळाची विशेष आवड होती.
त्यांचे मोठे बंधू मोरेश्वर गुर्जर हे जिम्नॅस्टिक्सचे अत्यंत कुशल प्रशिक्षक होते. त्यांनी
महाराष्ट्र मंडळाच्या माध्यमातून अनेक खेळाडू घडवले. त्यांची निवड ऑलिम्पिकसाठीही
झाली होती, परंतु दुर्दैवाने आजारपणामुळे ते सहभागी
होऊ शकले नाहीत. विसूभाऊंच्या अंगातील चपळता आणि खेळाची आवड ही त्यांच्या याच
जिम्नॅस्टिक्स वारशातून आली होती.
·
पत्रकारिता: त्यांचे बंधू सतीश गुर्जर यांनी 'तरुण भारत' या प्रसिद्ध
वृत्तपत्रात कार्यरत राहून वैचारिक पत्रकारितेत योगदान दिले.
·
प्रशासकीय सेवा:
त्यांचे
एक बंधू चंद्रपूर येथे वन विभागात (फॉरेस्ट खाते) मोठ्या पदावर कार्यरत होते, ज्यांनी शिस्तबद्ध पद्धतीने आपली सेवा बजावली.
·
अध्यात्म आणि सेवा: विसूभाऊंचा
सर्वात धाकटा भाऊ व्यवसायाने डॉक्टर होता. मात्र, घराण्यातील
आध्यात्मिक ओढ इतकी प्रबळ होती की, त्यांनी पुढे
रामकृष्ण मठाची दीक्षा घेऊन संन्यास स्वीकारला.
एकाच
घरात कीर्तनकार, खेळाडू, पत्रकार, प्रशासकीय अधिकारी आणि संन्यासी अशा विविध पैलूंचे दर्शन घडते, तेव्हा त्या कुटुंबाच्या वैचारिक उंचीची कल्पना येते.
विसूभाऊंचे संपूर्ण कुटुंब वेगवेगळ्या व्यवसायांत असले तरी, अभ्यासू वृत्ती आणि संस्कारांच्या बाबतीत ते एकसंध होते. घरामध्ये
असलेले प्रवचन-कीर्तनाचे वातावरण आणि शारीरिक व्यायामाची जोड यामुळे विसूभाऊंची
जडणघडण अत्यंत शिस्तबद्ध झाली. याच समृद्ध वारशाने विसूभाऊंच्या व्यक्तिमत्त्वाला
बहुआयामी पैलू मिळवून दिले.
'रबर' शरीराचे किमयागार
पुण्यातील नूतन मराठी विद्यालय (नुमवि) म्हणजे अनेक दिग्गजांच्या जडणघडणीचे केंद्र. याच शाळेत
विसूभाऊंचे शिक्षण झाले. पण विसूभाऊंचे शालेय जीवन केवळ अभ्यासापुरते मर्यादित
नव्हते, तर ते मैत्री आणि शारीरिक कौशल्याच्या
जोरावर सर्वांच्या लक्षात राहणारे ठरले.
मैत्रीची अनोखी
'मिरवणूक'
विसूभाऊ
आणि त्यांच्या मित्रमंडळींची शाळेत जाण्याची पद्धत आजही कौतुकाचा विषय ठरेल अशीच
होती. शरदराव सुंकर आणि शिवराज गोर्ले हे त्यांचे जिवलग मित्र. रोज सकाळी शरदराव आपल्या घरून निघायचे
आणि विसूभाऊंच्या घरापाशी येऊन त्यांना साद घालायचे. विसूभाऊ खाली उतरले की हे
दोघे मिळून पुढच्या एका मित्राला आणि त्यानंतर दुसऱ्या मित्राला सोबतीला घेत असत. अशा प्रकारे एकामागून एक मित्र गोळा करत, त्यांची एक छोटीशी 'मिरवणूक'च शाळेपर्यंत जात असे. शाळा सुटल्यावर घरी परततानाही हाच
प्रेमाचा आणि शिस्तीचा क्रम पाळला जायचा. ही केवळ शाळेची वारी नव्हती, तर ती मैत्रीची घट्ट वीण होती.
ळेत विसूभाऊंना
सर्वजण 'रबर' या नावाने ओळखत. हे
नाव त्यांना त्यांच्या शरीराच्या कमालीच्या लवचिकतेमुळे (Flexibility) मिळाले होते. योगासने असोत किंवा
व्यायामाचा कोणताही कठीण प्रकार, विसूभाऊंना तो जमला
नाही असे कधीच घडले नाही. त्यांचे शरीर एखाद्या रबरासारखे हवे तसे वळायचे.विसूभाऊ
हे खऱ्या अर्थाने 'हाडाचे जिम्नॅस्ट' होते. हे कसब त्यांना त्यांच्या कुटुंबातूनच मिळाले होते.
त्यांचे मोठे बंधू स्वतः ऑलिम्पिकसाठी निवडले गेलेले उत्कृष्ट खेळाडू होते. आपल्या
मोठ्या भावाचा हा खेळाचा वारसा विसूभाऊंनी समर्थपणे चालवला. केवळ जिम्नॅस्टिक्सच नव्हे,
तर
विसूभाऊ आणि त्यांचे दुसरे बंधू एखादी वस्तू लीलया हवेत फेकणे किंवा ती अचूक झेलणे
यांसारखे खेळाचे प्रकार अत्यंत सहजतेने करत असत. यात त्यांचे कौशल्य आणि एकाग्रता
वाखाणण्याजोगी होती.
व्यायाम आणि योगासन
हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. कठीण वाटणारी आसने ते इतक्या सहजतेने करत
की पाहणारे थक्क व्हायचे. शारीरिक हालचालींमधील ही चपळता आणि लवचिकता त्यांच्या
व्यक्तिमत्त्वाचा एक महत्त्वाचा पैलू बनली होती.
विसूभाऊंचे
शालेय जीवन म्हणजे मैत्री, शिस्त आणि शारीरिक
साधना यांचा एक सुंदर संगम होता. नूतन मराठी विद्यालयाच्या भिंती आजही त्यांच्या
त्या 'रबर'
शरीराच्या
आणि मित्रांच्या 'मिरवणुकीच्या' आठवणींची साक्ष देत असतील.
विसूभाऊंची जडणघडण: प्रबोधिनीचा वारसा
विसूभाऊंचे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे केवळ अभ्यासू
वृत्ती नव्हे, तर शारीरिक चपळता आणि सांगीतिक
माधुर्याचा एक अनोखा संगम होता. त्यांना घडवण्यात अनेक दिग्गज शिक्षकांचे आणि
ज्ञान प्रबोधिनीच्या संस्कारांचे मोलाचे योगदान आहे.
ज्ञानवृक्ष जोपासणारे अनुभवी माळी: गुरुजन
विसूभाऊंना
केवळ पुस्तकी शिक्षण मिळाले नाही, तर आयुष्याचे धडे
देणारे गुरु लाभले:
·
डॉ. वि. वि. (आप्पासाहेब) पेंडसे: प्रबोधिनीचे संस्थापक, ज्यांनी विसूभाऊंच्या
सुरांना ओळखले आणि त्यांना 'परिस्थिती ज्ञाना'तून जगाकडे पाहण्याची दृष्टी दिली.
·
वामनराव अभ्यंकर:
ज्यांच्याकडे
पहाटे जाऊन शिकल्यामुळे विसूभाऊंचे संस्कृतवर विलक्षण प्रभुत्व निर्माण झाले.
·
रेव्हरंड रे (Reverend
Ray): एक
ख्रिस्ती धर्मोपदेशक, जे देवनागरी लिपीतून
इंग्रजी शिकवण्याचा अनोखा प्रयोग विसूभाऊंवर करत असत.
·
जी. एम. (बाबा) पटवर्धन: आगाशे कॉलेजचे प्राचार्य असूनही ते विसूभाऊंना शारीरिक
शिक्षणाचे धडे द्यायचे. सायकलच्या सीटवरून कोलांट्या उड्या मारण्यासारखे धाडसी
प्रकार त्यांनीच शिकवले.
·
यासोबतच यशवंतराव लेले,
भास्करराव
कोल्हटकर, वसंतराव वैद्य आणि अण्णा अशा अनेक
मार्गदर्शकांनी त्यांच्यावर संस्कार केले.
आप्पा आणि विसूभाऊ: एक अद्वैत नाते
डॉ.
वि. वि. पेंडसे आणि विसूभाऊंचे नाते केवळ गुरु-शिष्याचे नव्हते, तर ते एका ध्येयाने प्रेरित झालेल्या पिता-पुत्रासारखे होते.
·
आश्रमाप्रमाणे वास्तव्य: इयत्ता ८ वी-९ वीत असतानाच आप्पांच्या सूचनेनुसार विसूभाऊ
प्रबोधिनीच्या (परांडे वाड्यात) राहायला आले. तिथेच त्यांच्या जीवनाला खऱ्या
अर्थाने आकार मिळाला.
·
उपासनेचे स्वर:
विसूभाऊंचा
गळा गोड होता. आप्पांनी स्वतः अनेक पद्ये आणि उपासनांना चाली लावून त्या
विसूभाऊंना शिकवल्या. पुढे अनेक पिढ्यांपर्यंत या उपासना विसूभाऊंच्या माध्यमातून
पोहोचल्या.
·
बुद्धिमत्तेचे तेज: विसूभाऊ
अभ्यासातही अव्वल होते. त्यांना अकरावीत असताना त्या काळातील अत्यंत मानाची 'बिडकर शिष्यवृत्ती' मिळाली होती.
शारीरिक कौशल्याचा अवाक करणारा किस्सा
विसूभाऊंच्या
शारीरिक लवचिकतेची आणि ताकदीची आजही प्रबोधिनी परिवारात एक गोष्ट आवर्जून सांगितली
जाते. ती म्हणजे जिन्यांची! विसूभाऊ दोन-तीन मजल्यांचे जिने दोन्ही हातांवर उलटे चालत (Handstand करून) सहज चढून जात असत. ही केवळ शारीरिक कसरत नव्हती, तर त्यांच्या जिद्दीचे आणि शिस्तीचे ते जिवंत उदाहरण होते.
वक्तृत्वाची मुहूर्तमेढ
विसूभाऊंनीच
नववीत असताना मित्रांना वक्तृत्व स्पर्धेत भाग घेण्यास प्रवृत्त केले. "आपण केवळ खेळात न
राहता वक्तृत्वातही पुढे गेले पाहिजे,"
असे
सांगून त्यांनी सर्वांची नावे नोंदवली. येथूनच त्यांच्या वैचारिक प्रवासाची खऱ्या
अर्थाने सुरुवात झाली.
वाळूच्या ढिगावरची ती
ऐतिहासिक झेप: मैत्री आणि साहसाचा अजोड दस्तऐवज
पुण्यातील
सदाशिव पेठेत जेव्हा ज्ञान प्रबोधिनीच्या मुख्य इमारतीचे बांधकाम सुरू होते, तेव्हाची ही गोष्ट. इमारतीच्या परिसरात बांधकामासाठी वाळूचे
प्रचंड ढिगारे साचलेले होते. सळसळत्या रक्ताचे आणि ध्येयवेड्या उत्साहाने भारलेले
तीन तरुण मित्र— विसूभाऊ (विष्णू गुर्जर), अनिलराव वक्ते आणि
सुभाषराव देशपांडे तिथे उपस्थित होते. त्या क्षणी तिथे जे घडले, ते प्रबोधिनीच्या इतिहासात कायमचे कोरले गेले.
१.
"चला, आपण उडी मारूया!" – विसूभाऊंचा तो
पुढाकार विसूभाऊ हे केवळ शांतपणे विचार करणारे
कार्यकर्ते नव्हते, तर ते साहसी कृत्यांचे प्रणेते (Initiator) होते. इमारतीच्या दुसऱ्या मजल्यावरून खाली असलेल्या वाळूच्या
ढिगावर उडी मारण्याचा विचार विसूभाऊंच्या मनात आला. त्यांनी आपल्या दोन मित्रांना
विचारले, "चला,
आपण
वरून खाली उडी मारायची का?" आणि विसूभाऊंच्या एका
शब्दावर अनिलराव आणि सुभाषरावांनीही मागे-पुढे न पाहता होकार दिला. ही केवळ
शारीरिक उडी नव्हती, तर ती त्यांच्यातील परस्परांवरील अतूट
विश्वासाची साक्ष होती.
२.
'रबर'
शरीराची
मखमली झेप विसूभाऊ हे मुळातच उत्कृष्ट जिम्नॅस्ट
होते. त्यांच्या शरीराच्या लवचिकतेमुळेच त्यांना 'रबर' म्हटले जाई. विसूभाऊंनी दुसऱ्या मजल्यावरून थेट खाली झेप
घेतली. जिम्नॅस्टिक्सच्या सरावाने सरावलेले त्यांचे शरीर वाळूच्या ढिगावर एखाद्या मांजरीसारखे
अलगद उतरले. शरीराचा समतोल आणि कौशल्याच्या जोरावर विसूभाऊ क्षणार्धात पायांवर उभे
राहिले— त्यांना साधी खरचटही आली नाही.
३.
विश्वासाची उडी आणि अनपेक्षित शेवट
विसूभाऊंना
इतक्या लीलया उडी मारताना पाहून अनिलराव आणि सुभाषरावांनाही स्फुरण चढले.
"विसूभाऊंना जमले, तर आपल्याला का जमणार
नाही?" या आत्मविश्वासाने त्यांनीही एकामागून
एक उड्या घेतल्या. मात्र, विसूभाऊंसारखा
शारीरिक सराव आणि 'लँडिंग'चे
कसब नसल्यामुळे हा प्रयत्न या दोघांना महागात पडला. अनिलरावांचा उडी मारल्यानंतर
जमिनीचा अंदाज चुकला आणि त्यांच्या पायाला मोठी दुखापत झाली.
४.
एक जिवंत दस्तऐवज ही घटना आजही
प्रबोधिनी परिवारात गमतीने आणि तितक्याच अभिमानाने सांगितली जाते. या घटनेतून
विसूभाऊंचे तीन महत्त्वाचे पैलू समोर येतात:
·
धाडस: संकटात उडी घेण्याची
निर्भय वृत्ती.
·
पुढाकार: स्वतः कृती करून
इतरांना प्रोत्साहित करणे.
·
मैत्री: ज्या मैत्रीत शब्दाला
शब्द न देता थेट 'झेप'
घेण्याचा
विश्वास होता.
परांडेवाड्याची ती बालकनी आणि भविष्याचा श्रीगणेशा
अकरावीचा
निकाल लागला होता आणि यशाचा गुलाल अंगावर घेऊन विसूभाऊ, शरदराव आणि शिवराज गोर्ले हे मैत्रीचे 'त्रिकूट' एका मोठ्या
प्रश्नासमोर उभे होते— 'पुढे काय?' त्यांच्यासमोर अनेक वाटा खुल्या होत्या. मात्र, त्यांच्या मनाची ओढ काहीतरी वेगळे करण्याची होती.
बालकनीतील ती निर्णायक चर्चा
पुण्यातील
प्रबोधिनीच्या 'परांडे वाड्याची' ती बालकनी अनेक ऐतिहासिक चर्चांची साक्ष आहे. एके दिवशी दुपारी
विसूभाऊ, शरदराव आणि शिवराज गोर्ले या तिघांनी
तिथे ठाण मांडले. भविष्यातील स्वप्ने आणि ध्येये यांचा ऊहापोह सुरू झाला.
विसूभाऊंनी ठामपणे मांडले की, आपल्याला समाजाच्या
मूळ प्रवाहात राहून काम करायचे असेल, तर मानव्यविद्या
शाखेचे (Arts) शिक्षण अधिक उपयुक्त ठरेल.
प्रबोधिनीच्या कार्याला वैचारिक अधिष्ठान देण्यासाठी आणि भाषेवर प्रभुत्व
मिळवण्यासाठी 'कला शाखा' हाच
सर्वोत्तम मार्ग आहे, हे त्यांनी आपल्या
मित्रांच्या मनावर बिंबवले.
आप्पांचे मार्गदर्शन
या
तिघांच्या चर्चेला आणि निर्णयाला डॉ. वि. वि. (आप्पा) पेंडसे यांचेही खंबीर पाठबळ
होते. "केवळ पदवी मिळवण्यासाठी शिकू नका,
तर
समाजाला समजून घेण्यासाठी शिका," ही आप्पांची शिकवण
विसूभाऊंच्या मनात खोलवर रुजली होती.
फर्ग्युसन कॉलेज: एक नवे क्षितिज
अखेर
त्या बालकनीमध्ये शिक्कामोर्तब झाले— या तिघांनीही पुण्यातील मानाच्या फर्ग्युसन
महाविद्यालयात (FC) कला शाखेला (Arts) प्रवेश घेण्याचे ठरवले. हा निर्णय विसूभाऊंच्या नेतृत्वाचा
पहिला मोठा विजय होता. त्यांनी केवळ स्वतःचा विचार केला नाही, तर आपल्या मित्रांनाही एका ध्येयाने प्रेरित करून सोबत घेतले.
ज्या फर्ग्युसन कॉलेजच्या वास्तूतून सावरकर,
टिळक
आणि गोखले यांसारखे महापुरुष घडले, त्याच वास्तूत आता
विसूभाऊंचे पाऊल पडणार होते. ही केवळ एका कॉलेजात जाणारी मैत्री नव्हती, तर प्रबोधिनीचा विचार महाविद्यालयीन तरुणांपर्यंत नेण्यासाठी
निघालेली एक छोटीशी 'सेना' होती.
संघर्ष, संस्कार आणि विधायक नेतृत्व: विसूभाऊंचा
फर्ग्युसनमधील लढा
पुण्यातील
फर्ग्युसन महाविद्यालय (FC) हे केवळ शिक्षणाचे
माहेरघर नाही, तर ते अनेक सामाजिक आणि राजकीय चळवळींचे
केंद्रही राहिले आहे. याच महाविद्यालयात शिकत असताना विसूभाऊ यांच्यातील खऱ्या
नेतृत्वाचा आणि 'विधायक' कार्यकर्त्याचा
उदय झाला. विसूभाऊंचा हा प्रवास म्हणजे अन्यायाविरुद्धचा लढा आणि गुरुसंस्कारांची
शिदोरी यांचा एक अद्भुत संगम होता.
आंदोलनाची
पार्श्वभूमी: फीवाढीचा अन्याय
त्या
काळात महाविद्यालयाने अचानक 'फीवाढ' (Fee Hike) जाहीर केली होती. या निर्णयामुळे
सामान्य आणि गरीब कुटुंबातील विद्यार्थ्यांचे शिक्षण धोक्यात आले होते. शिक्षणाचे
दरवाजे पैशाअभावी बंद होऊ नयेत, या उदात्त हेतूने
विद्यार्थी एकत्र आले. सुरुवातीला या आंदोलनाचे नेतृत्व डाव्या विचारसरणीच्या
विद्यार्थी गटांकडे होते. मात्र, हळूहळू या आंदोलनाला
आक्रमक आणि हिंसक वळण मिळू लागले. महाविद्यालयाच्या मालमत्तेचे नुकसान होण्याची
चिन्हे दिसू लागली आणि मूळ हेतू बाजूला पडून केवळ विध्वंस समोर दिसू लागला.
'विध्वंसविरोधी' विचारांचा उदय
आंदोलनाचे
हे हिंसक रूप पाहून विसूभाऊ आणि त्यांचे सहकारी अस्वस्थ झाले. अशा कठीण प्रसंगी
त्यांचे मार्गदर्शक डॉ. वि. वि. (आप्पा) पेंडसे यांनी त्यांना दिशा दाखवली.
आप्पांचे तत्त्वज्ञान स्पष्ट होते— "साध्य पवित्र असेल, तर साधनही शुद्धच हवे." आप्पांच्या मार्गदर्शनानुसार
विसूभाऊ, शिवराज गोर्ले आणि शरदराव यांनी मिळून
एक क्रांतिकारी पाऊल उचलले. त्यांनी
'विध्वंसविरोधी कृती समिती' स्थापन केली. ही समिती 'ज्ञान प्रबोधिनी'च्या नावाने न चालवता 'फर्ग्युसन मित्र मंडळ' या नावाने चालवण्यात आली,
जेणेकरून
कोणत्याही विचारसरणीचा सामान्य विद्यार्थी या विधायक कार्यात सामील होऊ शकेल.
प्रवेशद्वारावरील
तो ऐतिहासिक लढा
या
आंदोलनातील सर्वात निर्णायक क्षण म्हणजे जेव्हा एक विशाल आणि संतप्त मोर्चा
महाविद्यालयावर धडकला. परिस्थिती स्फोटक होती. अशा वेळी शिवराज गोर्ले यांच्या
नेतृत्वाखाली विसूभाऊ आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी अभूतपूर्व धैर्य दाखवले. त्यांनी
चालू असलेले वर्ग थांबवले, सर्व विद्यार्थ्यांना
एकत्र केले आणि महाविद्यालयाच्या मुख्य प्रवेशद्वारावरच त्या मोर्चाला रोखले.
त्यांचे म्हणणे ठाम होते— "आम्ही
फीवाढीच्या
विरोधात आहोत, पण आमच्या विद्येच्या मंदिराचे नुकसान
आम्ही सहन करणार नाही." एका बाजूला हिंसक जमाव आणि दुसऱ्या बाजूला शिस्तबद्ध
विद्यार्थी, अशा या संघर्षात विसूभाऊंच्या संयमी पण
खंबीर नेतृत्वाचा विजय झाला.
आप्पांची
शिकवण: आयुष्यभराची शिदोरी
या
आंदोलनानंतर आप्पांनी विसूभाऊंना दिलेला मंत्र त्यांच्या आयुष्याचा आधारवड बनला.
आप्पांनी समजावून सांगितले की, "फी कपातीचे तुझे
ध्येय योग्य असले, तरी मार्ग जर हिंसक झाला, तर ते कार्यकर्त्याला शोभणारे नाही." आंदोलनाला लागलेले
कोणतेही 'गालबोट' हे
ध्येयापेक्षा मार्गातील त्रुटींचे निदर्शक असते, ही
जाणीव विसूभाऊंना या घटनेतूनच झाली.
फर्ग्युसनमधील
या आंदोलनाने विसूभाऊंना केवळ प्रसिद्धी दिली नाही, तर
त्यांना एक 'संघटनात्मक कौशल्य' असलेला नेता म्हणून घडवले. रागापेक्षा संयम आणि घोषणेपेक्षा
विधायक कृती कशी श्रेष्ठ असते, याचा आदर्श त्यांनी
घालून दिला. या अनुभवाचा उपयोग त्यांनी पुढे आयुष्यभर प्रबोधिनीच्या कार्यात आणि
समाजसेवेसाठी केला. विसूभाऊंचा हा लढा आजही आपल्याला सांगतो की, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवताना आपली 'साधने' सुद्धा तितकीच पवित्र
असायला हवीत.
सांगीतिक वारसा
विसूभाऊंना
संगीताची ओढ उपजतच होती. त्यांचे वडील, धरणीधर गुर्जर, हे स्वतः एक निष्णात कीर्तनकार होते. या कौटुंबिक
पार्श्वभूमीमुळे बालपणापासूनच त्यांच्या कानावर सात्त्विक संगीताचे संस्कार
झाले. निसर्गाने त्यांना अतिशय गोड आणि सुरेल गळा बहाल केला होता. त्यांच्या
आवाजातील आर्तता आणि स्पष्टता ऐकणाऱ्याला मंत्रमुग्ध करून टाकत असे.
शास्त्रशुद्ध शिक्षण आणि गायन साधना
केवळ
नैसर्गिक देणगीवर अवलंबून न राहता विसूभाऊंनी संगीताचे शास्त्रशुद्ध शिक्षण
बाळासाहेब माटे यांच्याकडे घेतले.
·
संवादिनी वादन:
ते
केवळ एक उत्तम गायकच नव्हते, तर संवादिनी (पेटी)
वाजवण्यातही त्यांचा हातखंडा होता.
·
परिपक्वता: माटे सरांकडे
केलेल्या सखोल सरावामुळे त्यांच्या गायनात एक प्रकारची शास्त्रीय प्रगल्भता आणि
परिपक्वता आली होती.
ज्ञान प्रबोधिनीतील योगदान आणि 'आप्पांचे' मार्गदर्शन
ज्ञान
प्रबोधिनीच्या आध्यात्मिक वातावरणावर विसूभाऊंच्या गायनाचा मोठा प्रभाव होता.
·
उपासनांचे सार:
प्रबोधिनीतील
वर्षारंभ आणि वर्षांत यांसारख्या महत्त्वाच्या प्रसंगी होणाऱ्या उपासना
विसूभाऊंच्या आवाजातच रंगत असत.
·
चालींची रचना: प्रबोधिनीचे संस्थापक
आप्पा (डॉ. वि. वि. पेंडसे) विसूभाऊंना विविध प्रार्थनांच्या आणि पद्यांच्या चाली
आखून द्यायचे. विसूभाऊ त्या चालींचा कसून सराव करत आणि मग संपूर्ण शाळेला त्या
उपासना शिकवत असत. आजही अनेक विद्यार्थ्यांच्या मनावर त्यांनी गायलेल्या त्या चाली
कोरल्या गेलेल्या आहेत.
"विसूभाऊंचा आवाज
म्हणजे प्रबोधिनीच्या शिस्तीत मिसळलेली एक मधुर सुरावट होती."
संगीत: एक निस्सीम उपासना
विसूभाऊंसाठी
संगीत हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नव्हते, तर ती त्यांची एक
उपासना होती, जी त्यांनी आयुष्यभर निष्ठेने जपली.
त्यांना स्वरांचे (Notes) उत्तम ज्ञान होते, ज्यामुळे ते कोणतेही भजन किंवा अभंग अत्यंत भावपूर्णरीतीने गात
असत. संवादात उल्लेख आल्याप्रमाणे, त्यांनी 'मेंदळे' नावाच्या अभंग
गायकाकडूनही काही विशेष धडे घेतले असावेत.
कालांतराने
आवाजावर आलेल्या ताणामुळे त्यांचे सार्वजनिक गायन काहीसे कमी झाले होते, परंतु त्यांची संगीतातील जाणकारी शेवटपर्यंत कायम होती. ज्ञान
प्रबोधिनीच्या भक्तीपूर्ण वातावरणात विसूभाऊंच्या सुरांनी एक वेगळीच उंची निर्माण
केली होती, जी आजही अनेकांच्या स्मरणात जिवंत आहे.
भूकंपाच्या ढिगाऱ्यावर माणुसकीची भिंत: विसूभाऊंचे कोयना
मदतकार्य
१९६९
साल... कोयना परिसराला भूकंपाच्या एका भीषण धक्क्याने हादरवून सोडले होते. सगळीकडे
भीती, हाहाकार आणि ढिगारे साचलेले असताना, मदतीसाठी धावून गेली ती ज्ञान प्रबोधिनीची 'पहिली तुकडी'. या तुकडीतील सर्वात
आघाडीचे नाव होते— विसूभाऊ. वयाच्या ज्या टप्प्यावर अनेक तरुण आपल्या भविष्याची चिंता
करतात, तिथे विसूभाऊंनी आयुष्याचा धोका पत्करून
मानवतेची सेवा निवडली.
मृत्यूच्या सावलीत सलग १५ दिवस
कोयना
भूकंपाचे केंद्र आणि त्यातील धोके लक्षात घेता,
तिथे
जाणे म्हणजे मृत्यूला आमंत्रण देण्यासारखे होते. विसूभाऊ आणि शरदराव तिथे सलग १०
ते १५ दिवस मुक्काम ठोकून होते. त्यांचा मुक्काम थेट कोयना धरणाच्या पायथ्याशी
असायचा. विसूभाऊंच्या शब्दांत सांगायचे तर,
"आमचा मुक्काम धरणाच्या खालीच असायचा. जर
पुन्हा भूकंपाचा मोठा धक्का बसला असता, तर आमचे काहीच खरे
नव्हते. पण आपण लोकांसाठी काहीतरी करतोय, ही भावना आमच्यासाठी
कोणत्याही भयापेक्षा मोठी होती."
मदतकार्याचे नियोजन आणि प्रत्यक्ष कृती
विसूभाऊंचे
कार्य केवळ मदतीची घोषणा करण्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते प्रत्यक्ष जमिनीवर उतरून काम करणारे कार्यकर्ते होते:
·
वस्तूंचे चोख वर्गीकरण: ठिकठिकाणाहून
आलेल्या मदतीचा ढिगारा साचला होता. विसूभाऊंनी कपडे, अन्न
आणि इतर साहित्याचे शिस्तबद्ध वर्गीकरण केले,
जेणेकरून
गरजूंपर्यंत योग्य ती मदत पोहोचेल.
·
दुर्गम वाटा तुडवल्या: भूकंपाचा
फटका बसलेली अनेक गावे डोंगराळ आणि दुर्गम भागात होती. जिथे रस्ते नव्हते, तिथे डोक्यावर मदतीचे ओझे घेऊन विसूभाऊ आणि त्यांचे सहकारी
पायी पोहोचले.
·
वैद्यकीय सेवेचा आधार: डॉक्टरांच्या
तुकडीसोबत राहून जखमींना औषधोपचार मिळवून देणे आणि रुग्णांची शुश्रूषा करणे यात
विसूभाऊंचा मोठा सहभाग होता.
भयावर विजय मिळवणारी जिद्द
भूकंपानंतरच्या
काळात लोकांमध्ये घबराट होती, पण विसूभाऊंचा उत्साह
आणि निर्भयता पाहून इतर तरुण कार्यकर्त्यांनाही काम करण्याची नवी उमेद मिळाली.
प्रबोधिनीची शिस्त आणि नियोजनाचा वारसा त्यांनी कोयनेच्या त्या डोंगराळ भागात
सार्थ करून दाखवला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही विचारी आणि शांत राहून काम करणे, हे विसूभाऊंच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वैशिष्ट्य तिथे प्रकर्षाने
दिसून आले.
कोयना भूकंपातील हे
मदतकार्य म्हणजे विसूभाऊंच्या आयुष्यातील 'संन्यस्त' जीवनाची
पहिली मोठी परीक्षा होती. संकटात सापडलेल्या माणसाला देव मानून त्याची सेवा
करण्याची जी वृत्ती त्यांनी तिथे जोपासली, तीच वृत्ती पुढे
त्यांच्या समाजकार्याचा आणि प्रबोधिनीतील त्यांच्या प्रवासाचा मुख्य आधार बनली.
विसूभाऊंचे हे धाडस आजही नव्या पिढीच्या कार्यकर्त्यांसाठी एक दीपस्तंभ आहे.
संस्कृत भाषेचा चालता-बोलता शब्दकोश: विसूभाऊ
संस्कृत
ही केवळ एक भाषा नसून ती भारतीय संस्कृतीची 'चेतना' आहे, हा विचार जगणारे
विसूभाऊ म्हणजे संस्कृत विद्वत्तेचा एक चालता-बोलता ज्ञानकोश होते. त्यांच्यासाठी
संस्कृत ही केवळ पदवी मिळवण्याचे साधन नव्हती,
तर
ती त्यांच्या आध्यात्मिक आणि कार्यात्मक जीवनाचा भक्कम पाया होती.
१. व्याकरणाची कठोर साधना
संस्कृत
व्याकरणातील अत्यंत कठीण समजला जाणारा
'लघुसिद्धांतकौमुदी' हा ग्रंथ विसूभाऊंनी आत्मसात केला होता. टिळक महाराष्ट्र
विद्यापीठाचे प्रख्यात व्याकरणतज्ज्ञ
भागवतशास्त्री यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी व्याकरणाचे सूक्ष्म पदर
उलगडले. केवळ स्वतः शिकून ते थांबले नाहीत,
तर
त्यांनी शास्त्रीजींच्या व्याख्यानांचे ध्वनीमुद्रण करून संस्कृत अभ्यासकांसाठी एक
अनमोल ठेवा जतन करून ठेवला.
२. 'संत्रिका' आणि धर्मविधींचे
पुनरुज्जीवन
ज्ञान
प्रबोधिनीच्या 'संत्रिका' (Sanskrit-Sanskriti-Sanshodhika)
या
संशोधन विभागाचे नेतृत्व करताना विसूभाऊंनी क्रांती घडवून आणली:
·
विधींचे अंतरंग:
परंपरागत
धार्मिक विधींमधील साचेबद्धपणा दूर करून त्यांनी त्यामागचे शास्त्र आणि अर्थ
उलगडून दाखवला.
·
नव्या पोथ्यांची निर्मिती: विधी अधिक अर्थपूर्ण आणि समजण्याजोगे करण्यासाठी त्यांनी
संस्कार पोथ्यांचे संकलन आणि संपादन केले.
·
स्त्री-पौरोहित्य:
स्त्रियांनी
केवळ संस्कृत शिकू नये, तर त्यांनी
पौरोहित्यही करावे, यासाठी विसूभाऊंनी वैचारिक पाठबळ दिले
आणि अनेक स्त्री पुरोहितांना शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले.
३. आदर्श शिक्षक आणि व्युत्पत्तीशास्त्र
विसूभाऊ
जेव्हा वर्गात उभे राहत, तेव्हा संस्कृत
व्याकरण हा कठीण विषय सोपा होऊन जात असे. शब्दांची व्युत्पत्ती
(Etymology) कशी
झाली, हे ते इतक्या रंजक पद्धतीने सांगत की
विद्यार्थी मंत्रमुग्ध होत. सूत्रे पाठ करण्यापेक्षा ती समजून घेण्यावर त्यांचा भर
असायचा. यामुळेच त्यांचे अनेक विद्यार्थी बोर्डाच्या परीक्षेत संस्कृतमध्ये १००
पैकी १०० गुण मिळवत असत.
४. गुरु-शिष्य परंपरा आणि सखोल संस्कार
त्यांच्या
या विद्वत्तेची मुळे पहाटेच्या साधनेत होती. विसूभाऊ आणि त्यांचे मित्र पहाटे लवकर
उठून वामनराव अभ्यंकरांकडे संस्कृतचे धडे गिरवण्यासाठी जात. तिथे मिळालेल्या बाळकडूमुळेच
विसूभाऊंनी पुढे एम.ए. संस्कृतमध्ये सुवर्णयश मिळवले आणि अकरावीत प्रतिष्ठेची 'नॅशनल स्कॉलरशिप' पटकावली.विसूभाऊंना श्री अरविंदांच्या तत्त्वज्ञानाची प्रचंड ओढ होती. अरविंदांच्या साहित्यातील क्लिष्ट संस्कृत शब्दांचे अर्थ आणि संदर्भ उलगडण्यात त्यांचा हातखंडा होता. प्रबोधिनीतील उपासना आणि श्लोक म्हणताना विसूभाऊंचा शुद्ध उच्चार आणि त्यांचा गळा सर्वांना मंत्रमुग्ध करत असे. "श्लोकांचा संदर्भ दिल्याशिवाय त्यांच्या चर्चेला पूर्णत्व येत नसे,"
हे त्यांच्या व्यासंगाचे सर्वात मोठे वर्णन आहे.
विसूभाऊंनी संस्कृतला केवळ पाठांतराची भाषा न मानून तिला 'जगण्याची भाषा'
बनवले. एखाद्या कायदेशीर पुराव्याप्रमाणे प्रत्येक मुद्द्याला जुन्या श्लोकांचा आधार देऊन ते विषयातील अचूकता (Perfection) सिद्ध करत. अशा या थोर संस्कृत अभ्यासकाच्या निष्ठेमुळेच संस्कृतचा सुगंध आज अनेक घरांमध्ये संस्कारांच्या रूपाने दरवळत आहे.
साधनेचा प्रवास: विसूभाऊ गुर्जर आणि श्री अरविंद विचारांचा संगम
विसूभाऊ
आणि श्री अरविंद यांचे नाते केवळ एका अभ्यासकाचे नसून, ते एका निस्सीम साधकाचे होते. श्री अरविंदांचे तत्त्वज्ञान हा
विसूभाऊंच्या केवळ चिंतनाचा विषय नव्हता, तर ते त्यांच्या
जगण्याचा आणि विचारांचा अविभाज्य भाग होते. एका खऱ्या साधकाप्रमाणे त्यांनी हे
कठीण तत्त्वज्ञान स्वतःच्या आयुष्यात उतरवले.
१. अभ्यासाची सखोलता आणि पाँडिचेरीची ओढ
विसूभाऊंचा
श्री अरविंदांच्या तत्त्वज्ञानाचा व्यासंग महाविद्यालयीन काळापासूनच अत्यंत सखोल
होता. ज्या काळात अनेकांना या विषयाची प्राथमिक माहितीही नव्हती, त्या काळात विसूभाऊंनी यातील कठीण संकल्पना आत्मसात केल्या
होत्या. या विचारांचा प्रभाव इतका प्रबळ होता की, महाविद्यालयीन
काळात त्यांनी पाँडिचेरी येथील श्री अरविंद आश्रमात कायमचे स्थायिक होण्याचा
विचारही केला होता.
२. 'सावित्री' महाकाव्याचे चिंतन
श्री
अरविंदांच्या 'सावित्री' या अजरामर
महाकाव्यावर विसूभाऊंची विशेष पकड होती.
·
टिपणे आणि विश्लेषण: या
महाकाव्यातील आध्यात्मिक आणि दार्शनिक संदर्भांवर त्यांनी स्वतःची टिपणे (Notes) तयार केली होती.
·
प्रवचने: पुण्यात होणाऱ्या 'सावित्री'वरील प्रवचनांना ते
नियमित उपस्थित राहत. गूढ आणि कठीण वाटणाऱ्या संकल्पनांचे अत्यंत साध्या, सोप्या भाषेत विश्लेषण करण्यात त्यांचा हातखंडा होता.
३. प्रबोधन आणि अभ्यास गटाची स्थापना
तत्त्वज्ञान
केवळ स्वतःपुरते मर्यादित न ठेवता ते समाजापर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्यांनी पाूले
उचलली:
·
साधना गट: त्यांनी श्री अरविंदांच्या
विचारांचा प्रसार करण्यासाठी एक अभ्यास गट (Study
Group) सुरू
केला, जो दर १५ दिवसांनी प्रत्यक्ष भेटत असे.
·
डिजिटल संवाद: कठीण तत्त्वज्ञान
सर्वसामान्यांना कसे समजेल, यावर त्यांचा नेहमी
भर असायचा. यासाठी त्यांनी एक सक्रिय
व्हॉट्सॲप गटही तयार केला होता, ज्याद्वारे ते आजही
अनेकांशी वैचारिकदृष्ट्या जोडलेले आहेत.
४. जिवंत नाते आणि वैश्विक स्नेहाचा धागा
पाँडिचेरी
आश्रमातील ज्येष्ठ साधकांशी विसूभाऊंचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते. बिमल ताई गोखले, आठले आणि भास्कर यांसारख्या थोर साधकांशी होणाऱ्या
पत्रव्यवहारातून आणि भेटीतून विसूभाऊंचे चिंतन अधिक प्रगल्भ होत गेले. हे नाते
केवळ औपचारिक नसून ते एकाच आध्यात्मिक कुटुंबातील सदस्यांसारखे होते.
५. शिक्षणात 'चेतना' संकल्पनेचा अंतर्भाव
ज्ञान
प्रबोधिनीच्या शिक्षण पद्धतीत आणि संत्रिका विभागातील 'संस्कार' प्रक्रियेत
विसूभाऊंनी श्री अरविंदांच्या 'चेतना' (Consciousness)
या
संकल्पनेचा प्रभावी वापर केला. त्यांच्या मते,
शिक्षण
म्हणजे केवळ माहिती भरणे नसून ती जाणीव जागृत करण्याची एक निरंतर प्रक्रिया आहे.
परतीचा प्रवास आणि आप्पांचा आनंद
पाँडिचेरीमध्ये
काही काळ राहिल्यानंतर विसूभाऊंना पुन्हा प्रबोधिनीच्या कार्याची ओढ लागली आणि
त्यांनी पुण्यात परतण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय प्रबोधिनीसाठी अत्यंत
महत्त्वाचा ठरला.
विसूभाऊ
जेव्हा पाँडिचेरीहून परतले, तेव्हा प्रबोधिनीचे
संस्थापक आप्पा (डॉ. वि. वि. पेंडसे) यांना झालेला आनंद
शब्दातीत होता. प्रबोधिनीला आपला एक हक्काचा,
निष्ठावान
आणि समर्पित कार्यकर्ता परत मिळाला होता, ज्यामुळे प्रबोधिनीच्या
कार्याला एक नवी ऊर्जा मिळाली.
विद्वत्तेकडून हिशोबाच्या अचूकतेकडे: विसूभाऊ - प्रबोधिनीचे 'लेखाधिकारी'
एखादा
संस्कृत पंडित, जो श्लोकांच्या उच्चारातील शुद्धतेचा
आग्रह धरतो, तोच माणूस तितक्याच कौशल्याने
संस्थेच्या पै-न्-पैचा हिशोब मांडू शकतो, हे विसूभाऊंनी आपल्या
कर्तृत्वातून सिद्ध केले. ज्ञान प्रबोधिनीच्या अर्थकार्यालयात त्यांनी निभावलेली
जबाबदारी ही केवळ नोकरी नव्हती, तर ती एक सामाजिक
निष्ठा होती.
१. कला शाखेचा विद्यार्थी आणि हिशोबाची गुंतागुंत
विसूभाऊंचे
मूळ शिक्षण संस्कृत (M.A.) विषयात झाले होते.
कला शाखेचा विद्यार्थी असूनही त्यांनी लेखाविभागाची (Accounts Department) अत्यंत गुंतागुंतीची जबाबदारी स्वीकारली
आणि ती यशस्वीपणे पेलली. आकड्यांच्या दुनियेत त्यांनी दाखवलेले प्रावीण्य पाहून व्यावसायिक
अकाउंटंट्सनाही आश्चर्य वाटत असे. त्यांच्या गणिताच्या शिक्षकाचा आणि खेळाडूच्या
शिस्तीचा प्रभाव त्यांच्या हिशोबाच्या कामात स्पष्टपणे उमटलेला होता.
२. संगणकीकरणाचे दूरदृष्टी प्रणेते
ज्या
काळात संगणक ही संकल्पना नवी होती, त्या काळात
विसूभाऊंनी प्रबोधिनीच्या हिशोब खात्याचे संगणकीकरण करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.
हस्तलिखित नोंदींऐवजी डिजिटल स्वरूपात हिशोब मांडण्याची प्रणाली त्यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन
कार्यान्वित केली. या आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे संस्थेच्या आर्थिक व्यवस्थापनात मोठी
गती आणि अचूकता आली.
३. कार्यालयातील 'कठोर पण न्यायप्रिय' दरारा
हिशोबाच्या
कामात विसूभाऊंची कमालीची शिस्त होती. संस्थेचा प्रत्येक पैसा हा समाजाचा आहे आणि
त्याची योग्य नोंद होणे ही आपली जबाबदारी आहे,
ही
त्यांची धारणा होती. त्यांच्या टेबलवर कामाचा एक वेगळाच दरारा असायचा.
·
अचूकतेचा आग्रह:
कामात
थोडीही चूक किंवा दिरंगाई त्यांना मान्य नसे.
·
पुरावा आणि नोंद:
संस्कृत
शिकवताना जसा ते पुराव्यासाठी श्लोक देत, तसाच हिशोबातही
प्रत्येक खर्चाची पावती आणि संदर्भावर त्यांचा कटाक्ष असे.
४. मार्गदर्शक आणि शिक्षक
विसूभाऊ
केवळ स्वतः हिशोब लिहीत नसत, तर त्यांनी
प्रबोधिनीच्या इतर शाखांमधील कार्यकर्त्यांनाही 'अकाउंट
रायटिंग' आणि 'आर्थिक
शिस्त' या विषयांचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण
दिले. कार्यकर्त्यांनी संस्थेच्या पैशाचा विनियोग करताना किती जागरूक असावे, याचे संस्कार त्यांनी आपल्या वागण्यातून आणि शिकवणीतून केले.
५. बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचा समन्वय
विसूभाऊंच्या
कामाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे समन्वय! सकाळी 'संत्रिका' विभागात बसून
पौरोहित्यातील क्लिष्ट पोथ्यांवर संशोधन करणारा हा ऋषी, दुपारी तितक्याच
तन्मयतेने बॅलेन्स शीट आणि व्हाउचर्स तपासताना दिसायचा. विज्ञानासारखी अचूकता आणि
अध्यात्मासारखी पारदर्शकता त्यांनी लेखा कार्यालयात आणली होती.
विसूभाऊंनी २०२२
पर्यंत, म्हणजे आयुष्याच्या उत्तरार्धापर्यंत ही
जबाबदारी निष्ठेने सांभाळली. त्यांनी केवळ आकड्यांची जुळवाजुळव केली नाही, तर प्रबोधिनीच्या आर्थिक व्यवहारांत एक विश्वासाचे आणि
पारदर्शकतेचे वातावरण निर्माण केले. ते प्रबोधिनीचे केवळ एक शिक्षक किंवा गायक
नव्हते, तर संस्थेची आर्थिक बाजू भक्कम ठेवणारे
एक 'न्यायप्रिय
संरक्षक' होते.
