माणुसकीचा उगम आणि कर्तृत्वाचा झंझावात: देवळ्याचे 'नाना'

तो काळ होता १९७२-७३ चा... आभाळ रुसलेलं, धरणी माय करपलेली आणि विहिरींनी तळ गाठलेला. अवघा महाराष्ट्र एका भीषण दुष्काळाच्या आगीत होरपळत होता. माणसांचे डोळे आभाळाकडे लागून थकून गेले होते, पण पावसाचा एक थेंबही पडत नव्हता.

 

परिस्थिती इतकी भयंकर होती की, मूठभर अन्नासाठी लोक मोताद झाले होते. भुकेची आग माणसाला काय करायला लावेल याचा नियम नव्हता. गरिबांची, कष्टकऱ्यांची आणि गुरं राखणाऱ्यांची अवस्था तर अत्यंत केविलवाणी झाली होती. भूक शमवण्यासाठी लोक जनावरांच्या शेणातून पडलेले सुके धान्य निवडून, ते स्वच्छ करून खात होते. विचार करा, माणसावर किती लाचारीची आणि दैना अवस्था आली असेल! सरकारी मदतीतून मिळणारे जे काही धान्य होते, ते अत्यंत निकृष्ट दर्जाचे, बेचव आणि न खाण्याजोगे असायचे. पण 'जगण्यासाठी' तेच घास घशाखाली उतरावे लागत होते.

 

अशा या भयाण आणि अंधाऱ्या काळात, जिथे सख्खा भाऊ भावाला विसरत होता, तिथे गावाच्या पाटलांच्या रूपाने माणुसकीचा एक मोठा दिवा जळत होता.

 

जेव्हा पाटलांनी आपल्या रयतेची ही दैना पाहिली, तेव्हा त्यांचे काळीज तीळतीळ तुटले. स्वतःकडे धान्याने गच्च भरलेली गोदामे असताना, आपलीच माणसे भुकेने व्याकुळ होऊन शेणातील धान्य निवडत आहेत, हे दृश्य त्या थोर मनाला सहन झाले नाही. त्यांनी एक क्षणही विचार न करता आपल्या गोदामांची कुलूपं तोडली आणि ती संपूर्ण गावासाठी खुली केली.

 

कोणताही नफा-तोटा न पाहता, जवळपास १५० क्विंटल धान्य त्यांनी संपूर्ण गावाला वाटून टाकले. गावातील सगळी कुळं हे आपलेच कुटुंब आहे आणि या कठीण काळात त्यांची काळजी घेणे हेच आपले खरे कर्तव्य आहे, हा उदात्त विचार त्यांनी आपल्या कृतीतून सिद्ध केला.

 

स्वार्थाच्या बाजारात परमार्थाचा आणि माणुसकीचा असा ढळढळीत वारसा जपणारे हे पाटील घराण्यातील एक अफाट, अद्वितीय आणि उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व होते! जेव्हा इतिहास या भीषण दुष्काळाची नोंद करेल, तेव्हा काळ्याकुट्ट अंधारात गरिबांच्या घराची चूल पेटवणारा 'दाता' म्हणून त्यांचे नाव सुवर्णअक्षरांनी लिहिले जाईल. आपल्या रयतेसाठी स्वतःची संपत्ती पणाला लावणारा असा राजा, असा पाटील शतकातून एखादाच जन्माला येतो.

 

 

​अंबाजोगाई... हे केवळ एक भौगोलिक ठिकाण नाही, तर ती एक जिवंत संस्कृती आहे, परंपरांचा समृद्ध इतिहास आहे आणि इथल्या मातीला सुगंध देणारी पवित्र स्थानं आहेत. पण या सगळ्याहूनही अधिक, अंबाजोगाईचं खरं वैशिष्ट्य म्हणजे इथली माणसं! या मातीने नेहमीच अशी माणसं घडवली ज्यांनी समाजाला आपल्या अस्तित्वाने समृद्ध केलं.

 

​

माणसांचा अभ्यास करताना, त्यांना समजून घेताना माझे काही ठाम निकष होते. मी नेहमी समोरच्या व्यक्तीचे 'अंतःकरण' वाचण्याचा प्रयत्न करायचो. मनात एक, ओठात एक आणि करणीत भलतंच असं असणाऱ्या गर्दीत, विचार, वाणी, भावना आणि कृती यात एकसारखपणा असणारा माणूस शोधणं तसं कठीणच. भारतीय संस्कृतीचे दोन मुख्य स्तंभ म्हणजे 'त्याग' आणि 'सेवा'. ज्याच्या आयुष्यात या मूल्यांचा अंतर्भाव आहे आणि ज्याच्याकडे 'ज्ञानदान', 'अन्नदान' किंवा 'अर्थदान' करण्याची निस्पृह दानत आहे, तोच खरा माणूस. अशा माणसाच्या सहवासाने इतरांनाही चांगलं करण्याची प्रेरणा मिळते. १९९९ ला मी अंबाजोगाईत आलो आणि तेव्हापासूनच माझा अशा खऱ्याखुऱ्या माणसांचा शोध सुरू झाला.

 

​

ती एक रात्र आणि पहिला पडदा...

 

​वर्ष २००४ च्या आसपासची ती गोष्ट. रात्रीचे साडेआठ वाजले होते. मी आणि माझे मोठे बंधू संजय देशपांडे (जे एमएसईबीमध्ये अभियंता होते), आम्ही दोघे गाडीवरून निघालो. आजूबाजूला घनदाट अंधार, रातकिड्यांचा किरकिरaddressing आवाज आणि त्या गूढ शांततेतून आमची गाडी पुढे जात होती. ग्रामीण भागातील तो रस्ता, जिथे स्ट्रीट लाईट्स नावापुरत्याच असायच्या. पण त्या अंधुक प्रकाशात रस्ता काढत आम्ही गावाच्या मध्यभागी आलो.

 

​तिथे समोरचं दृश्य थक्क करणारं होतं. ग्रामपंचायत कार्यालयाच्या बाहेर, उघड्यावर एक टेलिव्हिजन (टीव्ही) सुरू होता आणि त्याच्या समोर गावकऱ्यांची मोठी गर्दी बसली होती. अंबाजोगाईच्या परिसरात उघड्यावर टीव्ही बघण्याची अशी सामूहिक संस्कृती मी पहिल्यांदाच पाहत होतो. आणि तिथेच आमची भेट त्या 'व्यक्तीशी' झाली, ज्यांच्या भेटीसाठी आम्ही निघालो होतो. ते तिथे असतील की नाही, याबद्दल मनात शंका होती, पण 'धडकायचं' या हेतूनेच आम्ही गेलो होतो.

 

​आम्ही जवळ गेलो आणि त्यांचे दर्शन घेतले. पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, ते स्वतः आमचे दर्शन घेण्यासाठी खाली वाकले! पांढराशुभ्र सदरा, पांढरी विजार आणि डोक्यावर ती टोकदार पांढरी टोपी... त्यांचा तो पेहराव आणि व्यक्तिमत्त्व डोळे दिपवणारं होतं. त्यांच्या आवाजात एक विलक्षण जरब होती, एक करारीपणा होता. पण आश्चर्याची गोष्ट अशी की, त्या करड्या आवाजाच्या मागे प्रचंड आपुलकी आणि माणूसपण दडलेलं होतं. जरब आणि जिव्हाळा यांचं असं अफाट कॉम्बिनेशन मी आधी कधीच पाहिलं नव्हतं.

 

​तिथूनच गप्पा सुरू झाल्या, ओळख वाढली आणि एका नव्या प्रवासाची सुरुवात झाली. ती थोर व्यक्ती म्हणजे देवळ्याचे लालासाहेब पवार, ज्यांना अख्खी पंचक्रोशी 'नाना' या नावाने ओळखते.

 

​नाना: एक अराजकीय पर्व

 

​नाना हे अंबाजोगाई परिसरातील एक संपूर्णपणे 'अराजकीय' (Non-political) व्यक्तिमत्त्व. पण राजकारणात नसूनही, नानांचं नाव निघताच भल्याभल्यांच्या नजरेत आणि वागण्यात आदराची भावना निर्माण होते, हा त्यांचा दरारा आणि पुण्याई आहे. नाना माणसाच्या गराड्यात राहूनही स्वतःला जपतात, ते खरोखरच अफलातून आहेत.

 

​२००४ ते २०२६... आज जवळपास २२ वर्षं मी नानांच्या सहवासात आहे. या प्रदीर्घ प्रवासात कधी आम्ही चार-चार दिवस एकत्र राहिलो, तर कधी अशीही वर्षं गेली की आमची भेटही झाली नाही. पण पहिल्याच भेटीत ज्या व्यक्तीशी मनाचं एक अतूट आणि जन्मोजन्मीचं नातं जोडलं जावं असं वाटतं, त्या मोजक्या माणसांमध्ये नानांचं नाव अग्रक्रमाने येतं. नाना म्हणजे केवळ एक व्यक्ती नाही, तर ते अंबाजोगाईच्या मातीचा स्वाभिमान आणि अंतःकरणाचा एक निखळ आरसा आहेत!

 

 

​बीड, लातूर आणि धाराशिव या तीन जिल्ह्यांच्या सीमा जिथे येऊन मिळतात, तिथे वसलेलं एक छोटंसं पण चैतन्यमयी गाव म्हणजे देवळा. या भौगोलिक स्थानामुळेच देवळ्याचा आणि पर्यायाने तिथल्या नानांचा संपर्क या तीनही जिल्ह्यांशी अगदी जिव्हाळ्याचा. नाना म्हणजे एक अथांग आणि अफाट व्यक्तिमत्त्व. तीनही जिल्ह्यांतील दिग्गज नेते, समाजधुरंधर आणि विचारवंत नानांच्या भेटीसाठी, त्यांच्याशी चर्चा करण्यासाठी आणि त्यांच्या विचारांचे पाथेय घेण्यासाठी देवळ्याच्या या बैठकीत नित्यनेमाने हजेरी लावायचे. त्यामुळेच, देवळ्यात घडणाऱ्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या गोष्टीची सकारात्मक प्रतिक्रिया या तीनही जिल्ह्यांमध्ये उमटत असे. ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ लोकांच्या मांदियाळीने नानांची ही बैठक नेहमीच गजबजलेली असायची.

 

 

अंबाजोगाई आणि मांजरा नदीच्या तीरावर वसलेलं देवळा गाव... जिथली जमीन म्हणजे निसर्गाचं एक वरदानच. मांजरा नदीच्या पाण्याचा सोबती आणि देवळा गावाची प्रचंड सुपीक काळी आई—यामुळे या भागात पिकांची अफाट पैदास व्हायची. साहजिकच, इथलं शेतीचं उत्पन्न नेहमीच उत्तम असायचं. हिरव्यागार शिवारात चरणाऱ्या धष्टपुष्ट दुभत्या गाई-म्हशी, दुधाचा वाहणारा पूर आणि अशा संपन्न वातावरणात अठरापगड जातीच्या गावकऱ्यांना सोबत घेऊन गावाचा विकास साधणारं नानांचं पवार कुटुंब! या संपूर्ण परिसराची काळजी घेणं आणि प्रत्येकाला आपलंसं करणं, हा पवार कुटुंबाचा जणू पिढ्यानपिढ्यांचा स्वभाव.

 

 

​पुढे अंबाजोगाई सहकारी साखर कारखान्याची निर्मिती झाली. पाण्याचा अखंड साठा आणि कारखान्याची साथ मिळाल्यामुळे देवळा आणि आसपासचा हा संपूर्ण भूभाग 'ग्रीन बेल्ट' (हरित पट्टा) म्हणून नावारूपास आला. अंबाजोगाई तालुक्यात धणेगाव धरणाच्या कालव्याचे पाणी लाभलेली जी काही मोजकी आणि भाग्यवान गावं आहेत, त्यात देवळा गावाचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जायचे.

 

 

​पाण्याची सुबत्ता होतीच आणि जमीनही उत्तम प्रतीची. अशात नानांसारख्या कर्मयोग्याला या मातीने साद घातली. नानांमध्ये एक जबरदस्त इच्छाशक्ती होती आणि काहीतरी करून दाखवण्याचा अदम्य विश्वास. त्यांनी देवळ्याच्या या सुपीक रानात ऊस उत्पादनाला सुरुवात केली. उसाच्या शेतीतील प्रत्येक बारकावा, मातीची गुणवत्ता आणि पाण्याची गरज नानांनी अगदी जवळून समजून घेतली. त्यांच्या कष्टाला मातीनेही भरभरून प्रतिसाद दिला आणि देवळ्याच्या रानात उसाचे अफाट उत्पन्न सुरू झाले.

 

​रानावनात घाम गाळणाऱ्या आणि प्रचंड कष्ट करणाऱ्या नानांच्या कर्तृत्वाचा हुंकार त्या काळात संपूर्ण अंबाजोगाई परिसरात घुमू लागला होता. पण, नाना केवळ शेतकरी राहिले नाहीत; तर ते मातीशी जोडलेले एक ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व बनले.

 

​माउली महाराजांचा स्पर्श आणि अंतर्नाद

 

​नानांच्या आयुष्याला खऱ्या अर्थाने एक वेगळी आणि आध्यात्मिक कलाटणी मिळाली, ती साकरवाडीचे थोर संत माउली महाराज यांच्या आगमनाने! महाराजांच्या रूपाने नानांच्या आयुष्यात अध्यात्माचा एक अलौकिक स्पर्श झाला. कर्मालाच पूजा मानणाऱ्या या कर्मयोगी नानांना माउली महाराजांनी भक्तीच्या अमूर्त आणि सुंदर मार्गाकडे वळवले.

 

​नानांचे मन आता केवळ शेतीकामात नाही, तर हरिधुनात आणि कीर्तनात रमू लागले. भगवंताचे भजन करणे, ईश्वरचरणी लीन होणे आणि माउली महाराजांच्या प्रेमळ सहवासात एक निर्मळ, सात्त्विक आयुष्य जगणे—यातच नानांचे जीवन सुगंधी झाले. एखाद्या चंदनाच्या लाकडाने स्वतः झिजत सुगंध द्यावा, तसे नानांचे आयुष्य देवळ्याच्या मातीसाठी परिमळत राहिले.

 

​माउली महाराजांनी नानांना एक मोलाचा सल्ला दिला होता, "नाना, कधीही माईकच्या समोर फारसं उभं राहायचं नाही, प्रसिद्धीच्या झगमगाटात पडायचं नाही." नानांनी तो शब्द आयुष्यभर पाळला. राजकारणापासून स्वतःला नेहमी चार हात लांब ठेवले. गावाची सेवा (गावकारण) आणि देशाची सेवा (देशकारण) करायची, पण सत्तेचे राजकारण कधी करायचे नाही, हा नानांचा ठाम निश्चय होता. त्यांच्या या अलिप्त आणि पवित्र व्यक्तिमत्त्वाचा एक विलक्षण प्रभाव देवळा आणि आसपासच्या वातावरणावर पडला.

 

​देवळ्याचा कायापालट आणि माहेरवाशिणींचा जिव्हाळा

 

​नानांनी गावच्या विकासासाठी अनेक पावलं उचलली. देवळा गावाच्या आर्थिक उन्नतीसाठी त्यांनी तिथे साप्ताहिक बाजार सुरू केला. या बाजारपेठेत जनावरांच्या खरेदी-विक्रीचा एक मोठा बाजार भरू लागला. आसपासच्या अनेक गावांमधून वेगवेगळ्या प्रकारचे उत्तम पशुधन या बाजारात विक्रीसाठी येऊ लागले.

 

​दोन पवित्र मंदिरांच्या दक्षिणेला असलेल्या विस्तीर्ण प्रांगणात हा बाजार भरायचा आणि त्याच्या खालून संथ गतीने मांजरा नदी वाहत असायची. या खडकाळ भूभागावर जनावरांच्या बाजारासाठी शेकडो पशुधन एकत्र येत असल्यामुळे तिथे अफाट शेण साठायचे. पण नानांच्या एक गोष्ट लक्षात आली, की या एवढ्या मोठ्या बाजारात सावलीसाठी एकही झाड नाही. उन्हातान्हात येणाऱ्या माणसांची आणि मुक्या जनावरांची अवस्था नानांना पाहवली नाही. त्यांनी तो खडकाळ पाषाण फोडून, तिथे खोल खड्डे तयार केले आणि स्वतः झाडे लावली. नुसती झाडे लावली नाहीत, तर त्यांना नियमित पाणी देण्याची उत्तम व्यवस्थाही केली. निसर्गाशी आणि माणसांशी नातं सांगणारं नानांचं हे काम अगदी स्वयंप्रेरणेने आणि निमूटपणे सुरू असायचं.

 

​नानांच्या मनाचा मोठेपणा केवळ समाजकारणात नाही, तर कौटुंबिक जिव्हाळ्यातही दिसायचा. नानांच्या घरी जेव्हा जेव्हा एखादं मंगल कार्य असायचं, तेव्हा ते देवळ्यातील प्रत्येक माहेरवाशिणीला आवर्जून निमंत्रण पाठवायचे. लग्न होऊन परगावी गेलेल्या गावच्या प्रत्येक लेकीला बोलावून, तिची साडी-चोळीने ओटी भरायचे आणि तिचा योग्य तो मान राखायचे. देवळ्यातल्या कितीतरी मुली लग्नानंतर परगावी गेल्या, पण त्यांच्यासाठी देवळा हे गाव केवळ नकाशावरचं गाव राहिलं नाही, तर ते हक्काचं माहेर ठरलं; कारण नानांनी त्यांना वडिलांच्या मायेने जपलं होतं!

 

​गावात दोन भव्य मंदिरं होती; एका बाजूला आईचं देऊळ होतं. या मंदिरांच्या शांत परिसरात देशभरातून अनेक साधू-संत, संन्यासी आणि वैरागी पुरुष मुक्कामासाठी यायचे. या येणाऱ्या प्रत्येक साधूची राहण्याची, भोजनाची आणि इतर सर्व व्यवस्था नाना अगदी स्वतःच्या जबाबदारीवर, अत्यंत श्रद्धेने करायचे.

 

​अंतःकरणाची हाक आणि अपूर्व आनंद

 

​माझ्या मनात खूप वर्षांपासून एक सुप्त इच्छा होती, की देवळ्याचे हे कर्मयोगी नाना आणि राळेगण सिद्धीचे अण्णासाहेब हजारे यांची भेट व्हावी. नाना आणि पोपटराव पवार यांनी एकत्र यावे, विचारांची देवाणघेवाण व्हावी. अनेकदा प्रयत्न करूनही तो योग येत नव्हता. पण म्हणतात ना, जेव्हा तुम्ही अंतःकरणापासून एखाद्या गोष्टीची तीव्र इच्छा धरता, तेव्हा संपूर्ण विश्व तुम्हाला प्रतिसाद देते. एखाद्या व्यक्तीबद्दल मनात जर निर्मळ आणि नीतळ स्नेह असेल, तर हृदयातून मारलेली हाक समोरच्यापर्यंत पोहोचतेच!

 

​आम्ही चाकरवाडीचे दर्शन घेऊन पुढे सौंदर्यच्या गुरुकुलात गेलो. तिथे सुदामकाका भोंडवे यांच्याशी मनमोकळ्या गप्पा झाल्या. तिथून बाहेर पडताना, दुपारच्या भोजनानंतर मी पुन्हा एकदा नानांना अत्यंत प्रेमाने आणि आग्रहाने म्हणालो, "नाना, आता मध्येच जाऊ नका. आमच्यासोबत सहलीला पुढे चला."

 

​माझ्या त्या आपुलकीच्या हाकेला नानांचा होकार मिळाला. नाना अंगावर असलेल्या कपड्यांनिशी, कोणतीही पूर्वतयारी न करता, हसतमुखाने आमच्यासोबत पुढे येण्यास निघाले! आयुष्यात अनेक मोठे आणि सुखाचे क्षण मी पाहिले असतील, पण ज्या क्षणी नानांनी आमच्यासोबत येण्यासाठी संमती दिली, तो क्षण माझ्या मनाला एक अलौकिक आणि अपूर्व आनंद देऊन गेला! नानांचे ते सोबत येणे म्हणजे, आमच्या संपूर्ण सहलीवर जणू माणुसकीच्या एका थोर पर्वाचा वरदहस्त लाभण्यासारखेच होते.

 

 

 

​हिवरे बाजार: विकासाची प्रचिती, माणुसकीची उणीव

 

​याच नानांच्या सोबतीने आम्ही काही तरुण सरपंच एका नव्या वाटेवर निघालो. आमचा हा प्रवास होता महाराष्ट्रातील आदर्श गावांचा अभ्यास करण्याचा. आमचा पहिला मुक्काम झाला तो हिवरे बाजार येथे. एका ध्येयवेड्या सरपंचाने (पोपटराव पवार) आपल्या अहोरात्र कष्टाने उभे केलेले हे आदर्श गाव समजून घेताना आम्ही सगळे तरुण सरपंच भारावून गेलो होतो. निसर्गाचा झालेला विकास, सुंदर इमारती, व्यसनमुक्ती, दर्जेदार शिक्षण, शेती आणि दुग्ध व्यवसायात झालेली प्रगती, आणि उत्तम ग्रामप्रशासन... हे सगळं डोळे दीपवणारं होतं.

 

​नाना मात्र हे सगळं शांतपणे, डोळसपणे न्याहाळत होते आणि समजून घेत होते. हिवरे बाजारमधून बाहेर पडताना मी सहज नानांना विचारले,

 

​"नाना, कसं वाटलं गाव?"

 

​नानांनी अत्यंत मोजक्या पण मार्मिक शब्दांत गावाची जडणघडण मांडली. ते म्हणाले,

 

​"विकास तर अफाट झालाय रे बाबा... पण या चकचकाटात कुठेतरी 'माणुसकी' आणि 'आपुलकी' कमी वाटतेय."

 

​नानांना जे जाणवलं होतं, ते अगदी खरं होतं. आम्ही दिवसभर त्या उन्हात फिरलो, गावाची माहिती घेतली, पण त्या संपूर्ण प्रवासात आम्हाला साधे पाणी पिण्याविषयीही कोणी विचारले नाही; जेवणाची व्यवस्था तर दूरच. नानांनी दुष्काळ अनुभवला होता, दुष्काळात होणारी माणसांची होरपळ त्यांनी पाहिली होती. त्यामुळे त्यांना अन्नाचे आणि पाण्याचे महत्त्व ठाऊक होते. म्हणूनच, देवळ्यात येणाऱ्या प्रत्येक माणसाला नाना आधी पाण्याचा तांब्या पुढे करायचे, चहा-पाणी करून आदरातिथ्य करायचे आणि प्रत्येकाला जेवल्याशिवाय जाऊ देत नव्हते. असाच काहीसा अनुभव आम्हाला चाकरवाडीत आला, जिथे २४ तास अन्नदानाचा यज्ञ आणि विठ्ठलाचा प्रसाद अखंड सुरू असायचा. नानांना हेच सांगायचे होते की— "गावाचा विकास करताना गावाची संस्कृती, आपली भारतीय संस्कृती आणि आपुलकी विसरून चालणार नाही. माणसाला प्रभावित करणे म्हणजे केवळ बदलासाठी प्रेरित करणे नव्हे, तर माणसाला आपलंसं करणं!"

 

​राळेगण सिद्धी ते अण्णांचा सहवास

 

​हिवरे बाजारनंतर आमची गच्छंती राळेगण सिद्धीकडे झाली. तिथे पोपटराव पवारांशी आमची शेवटच्या अर्ध्या-एक तासात भेट झाली, त्यांनी थोडक्यात गावाची माहिती दिली. पण आम्हा सर्व तरुणांना ओढ होती ती आदरणीय अण्णा हजारे यांना भेटण्याची. दुर्दैवाने अण्णा गावी नव्हते, ते पुण्यात होते. सुरुवातीला आमचा त्यांच्याशी संपर्क होऊ शकला नाही. राळेगणचा दिवस संपवून आम्ही जेव्हा निघालो, तेव्हा रांजणगावच्या गणपतीचे दर्शन घेत असताना सुदैवाने अण्णांशी संपर्क झाला. अण्णांनी आम्हाला तात्काळ पुण्याच्या फिरोदिया हॉस्टेलवर येण्याचे आमंत्रण दिले.

 

​बाप्पाचे दर्शन घेऊन आम्ही अफाट वेगाने पुण्याच्या दिशेने निघालो. अण्णा जवळपास तासभर आमची वाट पाहत होते. आम्हाला त्यांच्याकडून केवळ अर्ध्या तासाची वेळ मिळाली होती, पण गप्पांच्या ओघात, विचारांच्या देवाणघेवाणीत तीन तास कधी निघून गेले, हे कोणालाच समजले नाही. अण्णांनी 'गाव बदलण्याचा' जो मूलमंत्र सर्व सरपंचांना दिला, तो आम्ही सर्वांनी अत्यंत शांतपणे आणि श्रद्धेने हृदयात साठवला.

 

​एका समृद्ध प्रवासाचा समारोप

 

​पुण्यातील या भेटीनंतर आम्ही मावळातल्या साळुंब्रे गावाला आणि पुण्याच्या दीनानाथ मंगेशकर हॉस्पिटलला भेट दिली. ज्ञान-प्रबोधिनी, आदरणीय अण्णा हजारे, पोपटराव पवार आणि आमचे मार्गदर्शक नाना... या सर्वांच्या पवित्र सहवासात आमचे ते दिवस अगदी अफलातून आणि समृद्ध करणारे ठरले. याच काळात आम्हाला देहू आणि आळंदी या संतभूमीचा पावन सहवास लाभला, ज्याने आमच्या मनातील सामाजिक जाणिवा अधिक प्रगल्भ केल्या.

 

​परतीच्या वाटेवर निघताना, प्रत्येक तरुण सरपंचाच्या डोक्यात आणि मनात आपापले गाव आदर्श बनवण्याचे अनेक नवे संकल्प आकारास आले होते. नानांच्या बोटाला धरून सुरू झालेली ही ज्ञानवारी, अनेक नव्या आणाभाका घेऊन, देवळ्याच्या संस्कृतीची शिदोरी सोबत बांधून, पुन्हा एकदा अंबाजोगाईच्या दिशेने मार्गस्थ झाली.

 

 

 

नानांचा सहवास, अण्णा-पोपटरावांचे मार्गदर्शन आणि ज्ञान प्रबोधिनीचा विचार...

 

​हा केवळ काही व्यक्तींचा एकत्र येण्याचा योग नव्हता, तर एका मोठ्या सामाजिक क्रांतीची ही नांदी होती. या त्रिसूत्रीच्या प्रेरणेतून आम्ही एका ध्येयाने प्रेरित होऊन गावांसाठी काम करायचं निश्चित केलं. ही सुरुवात झाली ती 'सरपंच सहली'च्या माध्यमातून. या सहलीचे वैशिष्ट्य असे होते की, यात केवळ गावांचे सरपंचच नव्हते, तर समाजाला दिशा देणारे उत्तम शिक्षक आणि तळमळीने काम करणारे कार्यकर्तेही सामील झाले होते. या सगळ्यांच्या विचारमंथनातून जो निकाल निघाला, तो अगदी 'झकास' आणि अभूतपूर्व असाच होता. या सहलीने अनेक नवे नेतृत्व उभे केले, अनेक सामान्य माणसांना कर्तृत्वाची नवी दिशा दिली.

 

​नानांचे काम तर मुळातच अफलातून होते. पण या कार्याच्या ऊर्जेतून राजसाहेब कीर्तन यांच्यासारखा माणूस उभा राहिला, जो पुढे 'वृक्ष मित्र' म्हणून ओळखला गेला. माणसांची अशी सुंदर गुंफण आणि उभारणी याच कार्यातून घडत गेली. या संपूर्ण सहलीचे सर्वात मोठे आणि अनोखे वैशिष्ट्य म्हणजे, सहल संपल्यानंतर आमचा प्रवास तिथेच थांबला नाही. आम्ही कॅमेरा घेऊन पुन्हा त्या प्रत्येक गावामध्ये गेलो. सरकारी योजनांच्या माध्यमातून तिथल्या सरपंचांनी गावाच्या विकासासाठी नेमकी काय कामगिरी केली, हे आम्ही प्रत्यक्ष जमिनीवर उतरून समजून घेतले. त्यावेळी एक अतिशय थक्क करणारा आणि विश्वासाला भक्कम करणारा वास्तव विचार आमच्या समोर आला. त्या सर्व सरपंचांनी आणि गावकऱ्यांनी मिळून, २००४ च्या सुमारास जवळपास ५ कोटी रुपयांची अभूतपूर्व विकासकामे आपापल्या गावांत उभी केली होती!

 

केवळ १ लाख रुपये खर्च करून, एका अत्यंत पवित्र भावनेने आणि चोख नियोजनाने आखलेली ती सहल किती दूरदृष्टीची होती, हे यावरून सिद्ध झाले. नानांचा तो पवित्र सहवास, त्यांनी दिलेली दृष्टी आणि त्या प्रेरणेतून गावागावांत झालेले हे अफाट काम... हे सर्व जेव्हा आमच्या लक्षात आले, तेव्हा त्या संपूर्ण उपक्रमाचे विलोभनीय मोठेपण मनाला मनोमन पटले.

 

 

​ग्रामविकासाचा 'नाना पॅटर्न' आणि जलव्यवस्थापन

 

​नानांनी जेव्हा प्रत्यक्षात काम करायला सुरुवात केली, तेव्हा सर्वात पहिला हात घातला तो गावातील पाण्याच्या व्यवस्थापनावर. पाणी हेच जीवन आहे, हे ओळखून त्यांनी ठीकठिकाणी पाण्याचे हौद बांधले, त्यांना तोट्या लावल्या, जेणेकरून पाण्याचा अपव्यय थांबेल. गुरांसाठी पाण्याचे स्वतंत्र हौद तयार करण्यात आले. गावात स्वच्छता पाळली जावी आणि पाण्याचा अयोग्य वापर थांबावा म्हणून दंडात्मक नियमावली तयार करण्यात आली.

 

​या शिस्तीमुळे गावाचे चित्र बदलले. दिवाबत्तीची व्यवस्था अधिक सुटसुटीत आणि दर्जेदार झाली. गावातील शाळेचा तर कायापालटच झाला; जिल्हा परिषदेच्या त्या जुन्या शाळेचे रूप पूर्णपणे पालटून ती एक आदर्श शाळा बनली. नानांच्या पुढाकाराने गावात झालेली वृक्षलागवड तर खरोखरच कौतुकास्पद होती.

 

 

​नानांनी हातात घेतलेला यानंतरचा सर्वात मोठा आणि धाडसी प्रकल्प म्हणजे साप्ताहिक बाजारातील कचऱ्याचे व्यवस्थापन. बाजारात गुरांच्या शेणामुळे जी घाण व्हायची, त्याचा आधी विल्हेवाट लावली जात नसे. नानांनी या समस्येचे रूपांतर संधीत केले. त्या शेणापासून गांडूळ खत तयार करण्याचे एक भव्य केंद्र त्यांनी गावात उभे केले.

 

​हे केंद्र पुढे संपूर्ण पंचक्रोशीतील सर्वात मोठे गांडूळ खत निर्मिती केंद्र बनले. नाना जे काही करायचे, ते अगदी आधुनिक आणि उत्कृष्ट दर्जाचे असायचे. या कार्यात त्यांना अजय बुरगे यांची मोलाची साथ लाभली. चहाच्या पत्तीसारखे मऊ आणि दर्जेदार गांडूळ खत येथे तयार होऊ लागले आणि या यशस्वी प्रयोगामुळे गाव स्वच्छतेच्या मोहिमेला एक नवी गती मिळाली.

 

 

​मंदिरांचा जीर्णोद्धार आणि नानांचा कडक विसावा

 

​मुळात नाना हे आध्यात्मिक वृत्तीचे आणि अफाट दातृत्वाचे धनी. साकरवाडी देवस्थान असो वा परिसरातील कोणतीही गरज, नाना मदतीसाठी नेहमी पहिल्या क्रमांकावर असायचे. पण नानांच्या मनात एक खंत सतत बोचत होती. गावातील प्राचीन मंदिरे खूप सुंदर होती, पण काळाच्या ओघात त्यांचा पाहिजे तसा जीर्णोद्धार झालेला नव्हता. त्यांच्यावर सुंदर कळस नव्हते.

 

​नानांनी मनोमन निर्धार केला की, गावातील सर्व मंदिरांचा जीर्णोद्धार करायचा आणि त्यांच्यावर देखणे कळस आणि शिखरे उभी करायची. नानांचा संकल्प म्हणजे केवळ बोलणे नसायचे, तर ते एक 'व्रताचारण' असायचे. त्यांनी या संकल्पासोबत आणखी एक कडक पण अंगावर काटा आणणारा पण केला—

​"जोपर्यंत गावातील मुख्य मंदिरांची शिखरे पूर्ण होत नाहीत आणि त्यावर सुवर्णकळस चढत नाहीत, तोपर्यंत पायात चप्पल घालणार नाही!"

 

​मे महिन्याचा रणरणता उन्हाळा... अहमदनगरच्या तापलेल्या सिमेंटच्या रस्त्यांवरून आम्ही जेव्हा कळस निवडण्यासाठी फिरत होतो, तेव्हा अंगाची लाहीलाही होत होती. रस्ते जणू अग्नी ओकत होते. अशाही भयानक उन्हात नाना मात्र अनवाणी पायाने पूर्ण नगरभर फिरत होते. वातावरणातील त्या उष्ण झळा आणि तो तापलेला रस्ता पाहताना आमच्या काळजाचा थरकाप व्हायचा. पण नानांच्या चेहऱ्यावर मात्र कमालीची शांतता असायची. आम्ही जेव्हा काळजीने विचारायचो, "नाना, कसं होतंय?" तेव्हा अतिशय सहजतेने ते म्हणायचे, "काही नाही हो, होतंय सगळं!"

 

​स्वतःवर इतके कडक निर्बंध लादणारे नाना पाहिले की देवळाच्या कामाशी जोडलेल्या प्रत्येकाला वाटायचे की, हे काम अहोरात्र एक करून लवकरात लवकर पूर्ण करायला हवे. नानांबद्दलची ती अफाट आपुलकीच सगळ्यांना काम करायला भाग पाडत होती.

​

 

ऐतिहासिक सोहळा आणि व्यवस्थापनाचा कळस

 

​अखेर तो सुवर्णक्षण आला. मंदिरांवर शिखर आणि कळस चढवण्याचा सोहळा निश्चित झाला. दूरदूरच्या लोकांना आमंत्रणे धाडण्यात आली. सप्ताहाच्या काळात गावाने एक महापूर अनुभवला—लाखापेक्षा जास्त भाविक या सोहळ्याला उपस्थित होते. अखंड अन्नदान सुरू होते.

 

​या संपूर्ण सोहळ्याचे नियोजन एखाद्या IIM च्या MBA पदवीधरालाही लाजवेल असे अचूक, सूक्ष्म आणि शिस्तबद्ध होते. रचना, नियोजन आणि त्याचे प्रत्यक्षातील अंमलबजावणी (Implementation) यात नानांचा हात कोणीच धरू शकत नव्हता. या ऐतिहासिक सोहळ्यात एका कळसाची पूजा स्वतः माझ्या हाताने होण्याचा योग आला, तो माझ्या आयुष्यातील अत्यंत भावूक आणि अलौकिक क्षण होता. संपूर्ण देवळात जणू प्रत्यक्ष देवत्व अवतरले होते.

 

​या यशानंतर गावातील सर्व पंच, सरपंच आणि ज्येष्ठ मंडळींना सोबत घेऊन आम्ही अण्णांना भेटायला गेलो, ज्यामुळे अण्णा आणि नानांचे संबंध आणखी दृढ झाले.

 

​समाजकारण, अध्यात्म आणि अंबाजोगाईचे वैभव

 

​खरं पाहिलं तर, नानांनी जर व्यावसायिक दृष्टिकोन ठेवला असता, तर त्यांनी कोट्यवधी रुपये कमावले असते. त्यांनी जर राजकारण करायचे ठरवले असते, तर तीन जिल्ह्यांतील जिल्हा परिषदा, आमदारकी किंवा खासदारकी त्यांच्यासाठी अजिबात अवघड नव्हती. पण नानांनी राजकारणाऐवजी समाजकारण, अध्यात्म आणि आपले गाव समृद्ध करण्याचा मार्ग निवडला. वाटेत अनेक संकटे आली, पण नाना कधी डगमगले नाहीत.

 

 

​गावात हनुमानाचे मंदिर नव्हते, ही गावाची एक मोठी अडचण होती. लग्नकार्याच्या वेळी गावकऱ्यांना थेट आंबेजोगाईच्या मंदिरात जावे लागायचे (जिथे अंबाजोगाईतील एक हनुमानाचे मंदिर 'देवळा हनुमान' म्हणून प्रसिद्ध आहे). नानांनी हाही पण पूर्ण केला आणि गावात भव्य हनुमानाचे मंदिर उभे केले. नानांनी ठरवले आणि ते पूर्ण झाले नाही, असे कधी घडलेच नाही!

 

​ज्येष्ठ जलतज्ज्ञ राजेंद्रसिंह राणा यांच्यासारख्या देशातील अनेक थोर आणि नामांकित व्यक्तींनी नानांच्या या कार्याला पाहून देवळ्याच्या भूमीला भेट दिली. मराठवाड्यातील सर्वात आदर्श समजला जाणारा 'एन.साई ' (NSai) हा साखर कारखाना जेव्हा ठोंबरे साहेबांनी उभा केला, तेव्हा त्याला सर्वात मोठे पाठबळ देणाऱ्यांमध्ये नाना आघाडीवर होते. नाना अगदी दोन वर्षांपूर्वीपर्यंत या कारखान्याचे डायरेक्टर होते, पण पुढे त्यांनी या पदाचा राजीनामा दिला.

 

​नानांचा लोकसंपर्क आजही तितकाच दांडगा आहे, पण आता त्यांची पावले अध्यात्माच्या दिशेने अधिक पक्की पडली आहेत. भेटायला येणाऱ्या प्रत्येक लहान-मोठ्या माणसाला आदराने जवळ करण्याची आणि त्याला कायमचे जोडून घेण्याची एक 'चुंबकीय शक्ती' नानांमध्ये आहे. नाना म्हणजे एकीकडे कार्याचा झंझावात आणि दुसरीकडे मनाची शीतलता, अशा दोन्ही परस्परविरोधी गुणांचा अद्भूत संगम आहे.

 

​असे अफाट कर्तृत्वाचे आणि मातृभक्त नाना हे केवळ एका गावाचे नाहीत, तर आमच्या संपूर्ण अंबाजोगाई तालुक्याचे वैभव आहेत!

अक्षर विवेक ....विवेकराव कुलकर्णी

१९९३,ज्ञान प्रबोधिनीच्या पुण्याच्या वास्तूत माझा तो पहिलाच दिवस. सुबोध कुलकर्णीबरोबर प्रचीतीच्या
सदस्यांसाठीचे व्याख्यान ऐकण्यासाठी आलेलो होतो. व्याख्यानानंतर सुबोधने विवेक कुलकर्णीसरांची ओळख करून दिली. पुढील काही मिनिटात चालत चालतच सरांनी मला अनेक प्रश्न विचारले. त्यांची प्रश्न विचारण्याची लकब,त्यातील आपुलकी,सहजता वेगळे वाटत होते काही तरी. आवाजातील फारसे चढउतार नसताना संवादावरील त्यांची पकड व त्यातून माझे त्यांच्याशी निर्माण झालेले मैत्र हे मी आयुष्यात पहिल्यांदाच अनुभवत होतो. त्याच्या विचारात माझे पुढील दोन दिवस गेले.

वेळ मिळेल तसे माझे प्रबोधिनीत येणे होत असे. गांधी वस्तीतील काम, प्रचीतीचे अभ्यास शिबीर यात थोडीफार प्रचीतीची व त्याच बरोबर सरांची ओळख होत होती. शाळेत व महाविद्यालयात मी चांगला खेळाडू होतो याची कल्पना सरांना येताच आमचा संवाद अधिकच वाढला. ते स्वतः पट्टीचे खेळाडू प्रबोधिनीच्या दलावर कबड्डी व खो खो प्रचंड Passion ने ते खेळायचे. खेळाचे कौशल्य व जिंकण्यासाठीच्या रणनीती ते वेगळ्याच पद्धतीने सर्वांना शिकवायचे. कब्बडीतील भौतिकशास्त्र अशा अकल्पित चर्चा पण व्हायच्या. दलानंतर चुरशीने लावलेल्या जोर बैठकांच्या स्पर्धातून अनेक जणांची आयुष्य सामर्थ्यवान बनली. अगदीच अलीकडचा काळ सोडला तर प्रबोधिनीच्या प्रशिक्षण वर्गातील संध्याकाळच्या दलावर चौरस धावा ( बेसबॉल) खेळणारे सर व त्यांनी झेप मारून पकडलेले चेंडू हे सगळेच डोळ्यासमोर सहज येतात. खेळातून जोपासली गेलेली त्यांची खिलाडूवृत्ती त्यांच्या सोबतच्या सर्वांना प्रचुर अनुभवायास मिळते. पायाचे दोन फ्रॅक्चर होऊन सुद्धा त्यांची जिकर मात्र कमी झाली नव्हती.

प्रबोधिनीचा विस्तार देशव्यापी व्हावा यासाठी विस्तार शिबिरांची रचना करण्यात आलेली होती. अभियांत्रिकी महाविद्यालयात शिक्षण घेत असतानाच सांगलीच्या विस्तार शिबिरासाठी विवेकसर गेलेले होते. डॉ.संतोष काकडे व सांगलीतील इतरांशी त्याचे मैत्र घट्ट झाले. व्यक्तीची ओळख करून घेणे म्हणजे त्याच्या कुटुंबाशी ओळख, कुटुंबातील प्रत्येकाशी ओळख आणि त्या ओळखीचे सहजच घट्ट नात्यात रुपांतर ही सरांची खासियत. अनेक वर्षानंतर आपण जरी सरांना भेटलो तर आपल्या कुटुंबाची अगदी नावानिशी विचारपूस करणे हे सगळ्यांचा अनुभवयास येते. अफाट स्मरणशक्ती,वागण्यातील सहजता व आपलेपणा व न विसरता संपर्कात राहण्याची त्यांची हातोटी अजबच आहे. प्रबोधिनीतील माझे इतर गावातील सहकारी ,मित्र व ज्येष्ठ अंबाजोगाईला घरी आल्यावर माझी आई फारशी त्यांच्याशी बोलत नसे. विवेकसरांच्या बाबत मात्र खास अपवाद. तुमच्या सगळ्या प्रबोधिनीत विवेकसर मला आपला माणूस वाटतात हे मात्र ती सांगायला विसरत नाही. हा फक्त माझाच अनुभव नाही तर त्यांच्या सहवासातील प्रत्येकाला हे अनुभवायास येते.

मुंबईला IIT पदव्युत्तर शिक्षणासाठी गेल्यावर पण त्यांचे प्रबोधिनीचे व सांगलीचे नाते अतूट राहिले. शिक्षणातील सर्वोच्च म्हणजे विद्यावाचस्पती ही पदवी प्रबोधकांनी घेतली पाहिजे हा आ. आप्पासाहेबांचा आग्रह असे. सरांनी पण आपले Phd चे शिक्षण होताच मोठ्या पैशांची नोकरी, बहुराष्ट्रीय कंपनीतील आलिशान जीवन हे सगळे दूर सारत प्रबोधिनीचे व अभियांत्रिकी महाविद्यालयात शिकवण्याचे काम सुरु केले. प्रशाला, दल व महाविद्यालयातील शिकवणे यात त्यांच्यासोबतच अनेक मुलं असत. सर्व वयोगटाशी संवाद साधण्याची कला हे त्यांचे अजून एक वेगळेपण. अंबाजोगाई आल्यावर येथील शिशुविहारच्या मुलांबरोबर,प्रबोध शाळेतील मुलांशी, स्पर्धा परीक्षेच्या युवकांशी त्याच बरोबर गीता प्रबोधिनीच्या आजी आजोबांशी सहज संवाद करत सर्वांना आपलेसे करणारे विवेकसर. अहंकाराशिवायचा आत्मविश्वास हे सरांचे खास वेगळेपण.

प्रबोधिनीचे नेतृत्व विकासाचे प्रयोग महाविद्यालयातील युवकांपर्यंत पोहोचावेत यासाठी प्रयत्न सुरु होते. विवेकसरांनी त्याला गती देण्याचा प्रयत्न सुरु केला. त्यातून निर्माण झाली प्रचीती. माझ्यासोबत अनेकांना आपल्या सामाजिक उत्तरदायित्वाची जाणीव निर्माण होण्याचा तो काळ होता. पुण्यातील अनेक महाविद्यालयात प्रचीतीची सुरुवात झाली. व्याख्यानमाला, अभ्यास दौरे, अभ्यास शिबिरे सुरु झाले. अनेकांच्या आयुष्यात खूप मोठा बदल होण्याची प्रक्रिया सुरु झाली होती. सर युवक विभागाच्या कामासोबतच प्रचीतीसाठी खूप वेळ देऊ लागले. दिवसाच्या प्रत्येक मिनिटाचे नियाजन करणे हा वेगळाच अनुभव त्यांच्या सोबत काम करताना आला. मी अरुणाचल प्रदेशातून अंबाजोगाईला परतलो. अंबाजोगाईत प्रबोधिनीच्या कामाची सुरुवात करण्याचा मानस होता. काही दिवसांतच सर अंबाजोगाईला आले. भरपूर चर्चा झाली. शेवटी कागद पेन घेऊन माझ्या पूर्ण दिवसाचे नियोजन त्यांनी करून दिले. त्यांच्या सहवासातील प्रत्येकाच्या अगदी छोट्यात छोट्या गोष्टी ध्यानात घेऊन त्यांचा दिनक्रम अधिक परिणामकारक होईल यासाठी सरांचा खास प्रयत्न असतो. कित्येकांच्या आयुष्यातील अगदी बारीकसारीक समस्या अगदी सायुज्यतेने ऐकून त्यातून मार्ग काढण्यासाठी त्यांनी अनेकांना सहाय्य केलेले आहे.

सोबतच्या व्यक्तीला सलगी देण्याचे अफाट सामर्थ्य त्यांच्या ठाई आहे. अनेकानी त्याचा अनुभव त्यांच्या सोबतच्या अनेक ट्रेक्स मधून यायचा. शहराच्या गोंगाटापासून दूर जायचे,स्वतःच्या क्षमता प्रचंड ताणायच्या, शरीराच्या प्रत्येक पेशीला पूर्ण क्षमतेने प्राणवायू मिळाला की मन व मेंदू एकदम स्वच्छ आणि मोकळे होते. त्यानंतर मग आपल्या स्वतः बद्दल खूप मोकळेपणाने सगळे बोलायचे. आपले स्वप्न, आपल्या इच्छा यांची देवाणघेवाण व्हायची. एकमेकांचे घट्ट नाते व्हायचे. विवेकसरांच्या सोबतच्या अनेक आठवणी व किस्से अनेकांच्या आठवणीत आहेत. सर अशा सर्व साहसांच्या मध्ये सगळ्यांची खूप काळजी घ्यायचे. सचिनचा पाय एकदा अचानक घसरला व तो खोल खाली जाऊन पडला. सरांनी सरळ खाली जाऊन त्याला आपल्या पाठीवर घेऊन अतिशय अवघड चढण पार केले. त्यांच्यातील वत्सलता अनुभवणे हा भावनेच्या सुंदर विश्वात नेणारा अनुभव असतो.

ते जसे साहसी व जोखीम घेणारे होते तसेच ते खूप विनोदी व मिश्कील पण आहेत. अशाच एका साहसात त्यांना काही अंडी दिसली. त्यांनी अतिशय गंभीरपणे मुलांना सांगितले हे सशाची अंडी. सगळे जण अपार कुतुहलाने ती अंडी पाहात होते व एकमेकांना सांगत होती सशाची अंडी. मजेदार वातावरण तयार झाले व सर हसून म्हणतात कारे ससा खरंच अंडी घालतो का ? आणि सगळ्यांच्यात एकदम हशा पिकतो.


उदात्त करुणा, समाजातील वंचितांसाठी काहीतरी करण्याची आणि परिणाम घडू शकतील अशा लोकांच्यावर समाजासाठी काहीतरी कृती करण्याचा संस्कार करण्याची तळमळ सरांच्यात प्रचंड आहे. पडसऱ्यातील शंभर दिवसांची शाळा, त्यातून पुढे उभे राहिलेले साखर शाळेचे मोठे जाळे, ग्रामीण भागातील प्रज्ञावंतांना शोधून त्याचा चौफेर विकास घडवून आणण्यासाठीच्या ग्रामीण प्रज्ञा विकास प्रकल्पाच्या नियोजनात, कार्यवाहीत व त्यावरील सम्रग चिंतनासाठी सरांनी खूप वेळ दिला. आज मी मराठवाड्यातील अनेक ऊसतोड कामगारांना त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणाबाबत विचारतो त्यावेळी कुठल्यातरी आश्रमशाळेत, गावातील वस्तीगृहात आणि अगदीच शेवटी कारखान्यावरील साखर शाळेत मुलांच्या शिक्षणाची व्यवस्था नक्की होते हे दिसून येते. यासाठीचे मुळातील प्रयत्न सरांनी व त्यांच्या साऱ्या सहकाऱ्यांनी केलेले आहे हे माहिती असल्याने नकळत खूप छान वाटून जाते. वंचितांसाठी काम करण्याऱ्या अनेक संस्थांशी, संघटनाशी सरांचा जवळचा संपर्क. त्याच्या सोबत मराठवाड्यातील असा अनेक संघटना व व्यक्तींशी जवळून परिचय झाला.याच सोबत माझ्यासारख्या अनेक सुखवस्तू मध्यमवर्गीयांचे वंचितांच्या वेदनेशी नाते जोडणारे विवेकसर हा मोठा प्रभावी दुवा आहेत.


समाजाचे प्रश्न सोडवण्यासाठी जसे सामाजिक नेतृत्व विकसित झाले पाहिजे त्याचबरोबर प्रशासकीय नेतृत्व पण समाजकेंद्रित काम करणारे उभी राहिले पाहिजे. प्रबोधिनीचा हा विचार व त्याला प्रत्यक्षात आणण्यासाठी सरांचे प्रयत्न सुरु होते. अगदी सुरुवातीला गोडबोलेसरांची व्याख्याने, स्पर्धा परीक्षेचे अभ्यासिका व मुलांना व्यक्तिगत मार्गदर्शन व समुपदेशन प्रबोधिनीत सुरु झाले.सरांचा कामाचा झपाटा फारच भारी. त्याच बरोबर अनेक काम हाताळण्याचे त्यांचे कौशल्य. जगातील उत्तमात उत्तम व नवीन काय चालू आहे हे समजून घेण्याची त्यांची मोठी ताकद. हे सगळे करत असताना ते फक्त स्वतः पुरते न ठेवता इतरांच्या मध्ये संक्रमित करण्याचे त्यांचे प्रयत्न. या सगळ्याचे अनुभव घेताना तृप्त झालेलं मन. थोडे व्यक्तिगत होतंय पण हे अनुभव फक्त माझ्या एकट्याचेच नाहीत.


अंबाजोगाईत स्पर्धा परीक्षा केंद्राची सुरुवात करताना अगदी UPSC मुलांना शिकवणारे सर चक्क दोन दिवस आठवीतील मुलांचे NTSEचे शिबीर घेतात. कधी प्रशालेतील छोट्या मुलांना जोनाथनची गोष्ट सांगतात. त्यांचा विविध क्षेत्रातील वावर खूप समृद्ध करणारा असतो.

लातूरचा भूकंप झाला. प्रबोधिनीचे मदत कार्य सुरु झाले होते. मला पण मदतीसाठी जाण्याची इच्छा होती. माझ्या मनाची तयारी झाली व सरांनी माझ्यासमोर पुढील दोन महिन्यांचे नियोजन दिले. इतक्या सहजपणे फारशा अनुभवी नसणाऱ्या तरुणावर विश्वासाने जबाबदारी देणे मला अचंबित करत होते. योग्यवेळी योग्य मार्गदर्शन, भावनिक पाठिंबा, वैचारिक रसद याची योग्य ती दक्षता मात्र ते अगदीच काळजीने घेत होते. काही महिने होतात तोच अण्णासाहेब हजारेंचे आंदोलन सुरु होणार होते. त्यांच्या आंदोलनाला मदत करण्याचे सगळ्यांचे ठरले. अण्णाच्या सोबत राहायचे हा मानस मी सरांच्यासमोर व्यक्त करताच लगेच होकार देऊन पुढील कामाची दिशा व नियोजन यासाठी सोबत राहून धैर्य देण्याची त्यांची हुकुमत जबदस्त आहे. पुढील पंधरा दिवस खूप शिकायला मिळाले. सरांशी दररोज बोलणे व्हायचे. महाराष्ट्रभर आंदोलनाची भूमिका व तपशील सर्वाना कळावा यासाठी त्यांचे प्रयत्न सुरु होते. उपोषण संपले व सरांना भेटण्यासाठी मी व सुबोध प्रबोधिनीत आलोत. आमचा एकूण अनुभव त्यांनी तासभर शांतपणे ऐकूण घेतला. त्यानंतर त्यांनी आम्हाला आलेला अनुभव कसा समजून घ्यायचा ? तो आपल्या जगण्याचा भाग कसा करायचा ? त्यातील Learning Outcome नेमके काय ? हे खूप छान पद्धतीने समजून सांगितले. त्यांची विश्लेषण करण्याची पद्धत अफलातून आहे. ती खूप विवेकनिष्ठ,नेमकी, मुद्द्यांना धरून व आपल्याला खूप काही शिकवणारी असते. कधी कधी ते किती कीस पाडत आहेत असे वाटते परंतु काही काळानंतर त्या विश्लेषणाचे महत्व आपल्या कळते.


थोडा निवांत वेळ मिळाला होता बऱ्याच काळानंतर. ‘सिद्धार्थ’ हर्मन हेसेचे पुस्तक सरांनी मला वाचयला दिले. पुस्तक वाचायला घेतले आणि त्यात इतका गढून गेलो की काही तरी सापडतंय असे वाटायला लागले. दोन दिवसात पुस्तक संपून सरांना भेटायला परत प्रबोधिनीत. पुस्तकावरील चर्चा खूपच छान झाली. त्यांची पुस्तक समजून घेण्याची पद्धत समजली. त्या पद्धतीने परत एकदा पुस्तक वाचून पाहिले. पहिल्या वाचनात व दुसऱ्या वाचनातील फरक खूपच मोठा होता. जगण्याची कला व लय मिळाल्या सारखे वाटले. बहिणींच्या लग्नात थ्री पीस सूटसाठी रुसून बसणारा मी विवेकानंद केंद्राचा जीवनव्रत्ती होण्याच्या मार्गावर आलो. हा निर्णय ज्यावेळी मी त्यांना सांगितला त्यावेळी खूप नेमके प्रश्न व दिशा मिळावी यासाठी खूप स्पष्ट बोलणे, थोडे वाईट वाटले पण पुढच्या आयुष्यासाठी खूप महत्वाचे ठरले. असे कित्येकांच्या आयुष्याचा वाटा ठरल्या, बदलल्या व योग्य दिशेने प्रवास सुरु झाला ते सरांशी बोलून.

सरांचे वाचन अफाट आहे. रशियन मीर प्रकाशनाच्या पुस्तकांचे ते खास चाहते होते. अनुभव,साधना सारखी अनेक मासिके. ज्ञानाच्या प्रांतातील जवळपास सगळ्याच विषयांवरील सरांचा वाचन प्रपंच मोठा आहे. अनेकांना ते पुस्तक भेट म्हणून द्यायचे. त्यांच्या ठेवणीतील काही खास पुस्तके त्यांनी मला नेहमी करता दिली. जगाच्या पटलावर येणारे नवनवीन विचारप्रवाह समजून घ्यायला त्यांना आवडते. त्याच्याआधारे भविष्यातील परिस्थिती कशी असेल या अनुषंगाने भविष्यवेध (futurology) शास्त्राचा त्यांचा अभ्यास खूपच दांडगा होता. प्रबोधिनीतील मुलांना समजून सांगतानाचे त्यांचे तास खूप रंगायचे.भवितव्य लेख ज्ञान प्रबोधिनीच्या कार्यपद्धतीचा खूप महत्वाचा भाग. त्यासाठीच्या बैठकी, तो लिहितांनाचा नेमकेपणा, एकदा साधनसूत्र व कार्यदिशा ठरल्यावर होणाऱ्या कामाचा घ्यावयाचा आढावा या सर्वात सरांचे योगदान खूप मोठे असते. ते खूप टिपणे काढतात, वेगेवगळे कोष्टक तयार करतात, अनेक फ्लोचार्ट आणि त्यांचे खूप व्यवस्थित documentation. कित्येक वर्षांच्या पूर्वीचे संदर्भ सहजच आपल्याला त्यांच्याकडे मिळतात. अर्थात प्रबोधिनीतील सर्वच ज्येष्ठ मंडळीची ही खासियत आहे. त्यांच्याकडे प्रचंड भांडार असते. आपण नुसते एखादा विषय त्यांच्या समोर माहितीसाठी घेऊन गेलोत की अगदी सगळेच काही आपल्या समोर ठेवले जाते. सगळे समजून घेत घेत सहजच आपल्या पुढ्यात चहा येतो व एकदम निवांतपणे समजून घेणे होते.


नाविन्याची जशी त्यांना ओढ आहे तशीच प्रबोधिनीच्या उपासनेवर त्यांची नितांत श्रद्धा आहे. त्यांची नियमित उपासना होते. त्यावरील त्यांचे चिंतन सर्वांच्यासाठी आत्मगत चिंतन असते. मानसशास्त्राचे, योगशास्त्राचे विवेचन व्यवहारातील अनेक दाखले देत ते समजून सांगतात. दर शनिवारचे त्यांचे उपासनेनंतरचे चिंतन मनातील तमस, अंधकार, दुर्बलता, अवस्थता कमी करून अधिक कार्यक्षम होण्यासाठी खूपच उपयोगी ठरते.
गेल्या काही वर्षात या सर्वांच्या सोबत विवेकसर व सविताताईनी खूप जास्त वेळ स्पर्धा परीक्षा केंद्राच्यासाठी दिला. आजच्या घडीला जगातील अनेक देशात,देशाच्या सगळ्याच राज्यात व महाराष्ट्राच्या प्रत्येक जिल्ह्यात प्रबोधिनीतील शिकलेला अधिकारी पाहायला मिळतो. फक्त मार्गदर्शन करून त्यांना यश मिळून देणे हे त्यांना कधीच अपेक्षित नव्हते. त्या सर्व अधिकाऱ्यांनी खूप चांगल्या पद्धतीने काम करून देशाचे वैभव वाढवावे ही यामागील मुळातील भावना. अशा अनेक कार्यक्षम अधिकाऱ्यांचे एकमेकांशी साहचर्य असावे. त्यातून चांगल्या पद्धतीने काम करणाऱ्यांचा एक मोठा संघ निर्माण व्हावा. त्यातून देशासमोरील प्रश्नांवर प्रभावी उत्तर मिळावे हे सर्व काही होते. सर व ताई विद्यार्थ्यांच्या सुखदुःखात सहभागी व्हायचे. माझ्यासारखा पूर्णवेळ समाजकार्य करणाऱ्यासाठी थोडे ते वेगळे वाटायचे. खूप वेळ जातोय सरांचा यात असे सहज रिमार्क पण आम्ही करायचो. आज कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर अधिकारी मीटिंगचे सगळे आढावे ज्यावेळी माझ्यासमोर येत होते त्यावेळी सर व ताईंनी त्यासाठी घेतलेलं अथक परिश्रम त्यात ओतलेली भावनिक व वैचारिक उर्जा याचे महत्त्व समजून येते. एकीकडे अधिकारी मीटिंग चालू होत्या तर दुसरीकडे अनेक विद्यार्थ्यांना समुपदेशन व मार्गदर्शन चालू होते.
प्रबोधिनाच्या माजी विद्यार्थ्यांचे संघटन हा सरांच्यासाठी खूप महत्वाचा विषय. त्यांचा त्यासाठी सतत संवाद चालू असतो. प्रशालेचे हे सुवर्णमहोत्सवी वर्ष. त्यासाठी अनेक विद्यार्थ्यांशी संपर्क,संवाद सुरु झाले. त्यातून एक सुंदर कल्पना सुचली ‘विशेष उद्दिष्ट गट’. या सर्वांच्यासाठी सरांनी खूप प्रयत्न केले. त्या सर्वांचे सादरीकरण पाहात असताना त्याचे देशाच्या भविष्याच्या दृष्टीने महत्व सर्वांनाच समजत होते. या सर्वातील क्षपणकाचे काम सरांचे होते.

अनेक उच्च पदस्थ अधिकाऱ्यांना घडवणारे सर मुलखाचे साधे आहेत. प्रसिद्धी,पद,पैसा यात ते कधीच अडकले नाहीत. त्याहीपेक्षा सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे सगळ्यांनी सगळ्याच बाबतीत स्वावलंबी बनावे यासाठी त्यांचा खूप प्रयत्न असतो. त्यांना भावनिक, वैचारिक त्यांच्यावर कुणाचे अवलंबन फारसे रुचत नाही. ते सर्व प्रकारची मदत करून समोरील माणसाला स्वावलंबी बनवतात. या ही पुढे जाऊन तो इतरांच्यासाठी मार्गदर्शक व रोलमॉडेल बनतो.

२०२०,जवळपास सहा महिन्यापूर्वी सरांना भेटलो. प्रचीती बाबत चर्चा झाली. आम्ही प्रचीतीतील सर्वांनी एकमेकांच्याबाबत लिहावे असा काही चर्चेचा सूर होता. मी आपले मनाशीच म्हणालो सर तुमच्यावर कोण लिहील ?.....मी लिहू का ? यावर त्यांचे उत्तर काय असेल असा अंदाज बांधत होतो. ‘‘कुणी तुला हा चावटपणा करायला सांगितला.’’ ते असे म्हणतील हे पक्के वाटत होते. त्याही पुढे जाऊन दोन खास शिलकीतील शाब्दिक जोडे पण मारले असते. कुणी त्याचे गोडवे गावे हे त्यांना अजिबात न रुचणारी गोष्ट. गेले अनेक महिने भरपूर काम करून थोडे फार बळ मिळवले.लिहिताना मात्र प्रत्येक क्षणी जाणवत होते की शब्दात त्यांना मांडणे अवघडच. ते स्वतःच अक्षर आहेत त्यांना अक्षररूपात समजून घेण्याचा हा छोटा प्रयत्न.

विचारप्रक्रियेवर परिणाम करणारे घटक कोणते ?

“ Whatever you think that you will be.” Swami Vivekananda
“As you think, so shall you become.” Bruce Lee.

गेल्या काही दिवसांपासून आपल्या विचारप्रक्रियेवर परिणाम करणारे घटक कोणते याचा विचार करत होतो. आपल्या विचारांचा आपल्या जगण्यावर परिणाम होत असतो. आपण जसा विचार करत जातो तसे बनत जातो. स्वामी विवेकानंद हे विचारवंत व बुस ली एक ताकदवान खेळाडू. दोघांचीही जी प्रसिद्ध वाक्य आहेत त्यातून हाच बोध होतो की विचारांचा खूप मोठा परिणाम आपल्यावर व अर्थात आपल्या जगण्यावर होत असतो.

आता प्रश्न हा येतो की आपल्या विचारांवर कशाचा परिणाम होतो. नीट समजून घेतले असता असे लक्षात येते की आपले मन, आपले बोलणे, आपले शरीर व आपण करत असलेलो काम या चार गोष्टींचा आपल्या विचारांवर परिणाम होत असतो.

मन :- आपल्या मनाची स्थिती अर्थात आपली भावनिक स्थिती कशी आहे ? आपली मनाची स्थिती किंवा आपली भावनिक स्थिती ही अवलंबून असते ती आपण आपल्या पंचेद्रियांच्या द्वारे ग्रहण करत असलेल्या ज्ञानावर. हे ज्ञान जेवढे अचूक तेवढे चांगले. ज्ञानाची अचूकता आपल्याला आलेल्या आधिच्या अनुभवांच्या संचीतावर अवलंबून असते. पूर्वीच्या अनुभवातून आपण समृद्ध व्हावयास हवे पण बऱ्याच वेळी आपण घाबरट,संशयी बनतो किंवा आपल्या विचारात एक साचेबंद पणा येतो.त्यामुळे पंचेद्रियांच्या द्वारे ग्रहण केलेले ज्ञान अचूक असण्यासाठी ते पूर्वग्रहदूषित दुषित तर नाही न याची काळजी नक्की घ्यावयाची असते. मनाचे अवधान, एकाग्रता, संकल्प व कल्पकता याचा आपल्या ज्ञान ग्रहण करण्याच्या प्रकियेवर खूप परिणाम होतो आणि यावरून आपल्या मनाची स्थितीचे आकलन आपल्याला होते. मन जेवढे आपण शांत करत जाऊ तसे मनाचा आपल्या विचारांवरील परिणाम चांगला व्हायला लागतो.

बोलणे :- आपल्या बोलण्याचा आपल्या विचारांवर खूपच परिणाम होत असतो. बोलणे कसे आहे ? खरे की खोटे, बोचरे,खिजवणारे किंवा त्रास दायक की समजून घेणारे, समजून सांगणारे की दोष दाखवणारे, चिडके की प्रसन्न,चहाडी-कुचेष्टा-निंदा करणारे की चांगल्या गोष्टी सांगणारे. आपण सर्वांशी कसे बोलतो याचा परिणाम आपल्या विचारांवर नक्कीच होत असतो. आपली बोलणे दोन प्रकारेचे असते एक प्रगट मोठ्या आवाजात तर दुसरे मनातील मनात. आपण प्रगट बोलण्याच्या आधी आपल्या मनातल्या मनात आपण काही प्रतिक्रिया दिलेल्या असतात. त्या मनातील प्रतिक्रियांचा पण खूप मोठा परिणाम आपल्यावर होत असतो. याच बरोबर आपण जेवढे लोकांशी बोलत असतो त्याही पेक्षा जास्त आपण आपल्याशीच बोलत असतो. आपल्या भोवती घडणाऱ्या घटनांना आपण आपल्यालाच दिलेली प्रतिक्रिया म्हणजे हा आपल्याशीच असलेला हा मौन संवाद. हे बोलणे नेमके कसे असते हे समजून घेतले की आपल्याला लगेच लक्षात येईल की आपल्या स्वतःची बोलण्याचा परिणाम आपल्या विचारांवर किती मोठा होतो. तटस्थपणे आपण आपल्या बोलणे साधक बाधक रित्या समजून घेवू लागलो की त्याचा चांगला परिणाम आपल्या विचारांवर होत असतो.

शरीर :- आपल्या शरीराची अवस्था कशी आहे याचा खूप मोठा परिणाम आपल्या विचारांवर होत असतो. वेगवेगळ्या वयात आपल्या शरीराची स्थितीव वेगळी असते. त्यामुळे वयानुसार आपले विचार बदलत जातात याचा अनुभव पण आपण घेतो. शरीर रोगांनी ग्रासलेले आहे की निरोगी. खूप थकलेले आहे की मस्त तजेलदार,भुकेले-तहानेले की तृप्त यासर्वाचा परिणाम आपल्या विचारांवर होत असतो. आपले शरीर निरोगी, सतेज आणि शक्तिशाली असलेकी त्याचा चांगला परिणाम आपल्या विचारांवर होतो.

काम ( कार्य ):- आपण जे काही काम करत असतो त्याचा खूप मोठा परिणाम आपल्या विचारांवर होत असतो. ज्या कामातून काही चांगले निष्पन्न होणार आहे. आपल्या भोवतीच्या लोकांचे चांगले होणार आहे.अनेकांच्या उपयोगाचे ते काम असणार आहे. काम चुकारी, आपले काम दुसऱ्यावर, आजचे काम उद्यावर याचा खूप वाईट परिणाम आपल्या विचारांवर होतो. आपण ज्या परिक्षेत्रात काम करतो किंवा कुणासोबत काम करतो याचा परिणाम पण आपल्या विचारांवर होत असतो. स्वतःचा उदरभरण होण्यासोबत व्यापक मानवाच्या हितासाठी, नवनिर्मिती करणारे काम आपल्या विचारांवर खूप चांगला परिणाम करते.

आत्ता पर्यंत तरी मला या चार गोष्टी समजल्या यापेक्षा अजून काही आपल्याला समजल्या असतील तर नक्कीच सांगा मला त्याचा खूप उपयोग होईल.