शुक्रवार, १२ जून, २०२०

अक्षर विवेक ....विवेकराव कुलकर्णी


१९९३,ज्ञान प्रबोधिनीच्या पुण्याच्या वास्तूत माझा तो पहिलाच दिवस. सुबोध कुलकर्णीबरोबर प्रचीतीच्या
सदस्यांसाठीचे व्याख्यान ऐकण्यासाठी आलेलो होतो. व्याख्यानानंतर सुबोधने विवेक कुलकर्णीसरांची ओळख करून दिली. पुढील काही मिनिटात चालत चालतच सरांनी मला अनेक प्रश्न विचारले. त्यांची प्रश्न विचारण्याची लकब,त्यातील आपुलकी,सहजता वेगळे वाटत होते काही तरी. आवाजातील फारसे चढउतार नसताना संवादावरील त्यांची पकड व त्यातून माझे त्यांच्याशी निर्माण झालेले मैत्र हे मी आयुष्यात पहिल्यांदाच अनुभवत होतो. त्याच्या विचारात माझे पुढील दोन दिवस गेले.

वेळ मिळेल तसे माझे प्रबोधिनीत येणे होत असे. गांधी वस्तीतील काम, प्रचीतीचे अभ्यास शिबीर यात थोडीफार प्रचीतीची व त्याच बरोबर सरांची ओळख होत होती. शाळेत व महाविद्यालयात मी चांगला खेळाडू होतो याची कल्पना सरांना येताच आमचा संवाद अधिकच वाढला. ते स्वतः पट्टीचे खेळाडू प्रबोधिनीच्या दलावर कबड्डी व खो खो प्रचंड Passion ने ते खेळायचे. खेळाचे कौशल्य व जिंकण्यासाठीच्या रणनीती ते वेगळ्याच पद्धतीने सर्वांना शिकवायचे. कब्बडीतील भौतिकशास्त्र अशा अकल्पित चर्चा पण व्हायच्या. दलानंतर चुरशीने लावलेल्या जोर बैठकांच्या स्पर्धातून अनेक जणांची आयुष्य सामर्थ्यवान बनली. अगदीच अलीकडचा काळ सोडला तर प्रबोधिनीच्या प्रशिक्षण वर्गातील संध्याकाळच्या दलावर चौरस धावा ( बेसबॉल) खेळणारे सर व त्यांनी झेप मारून पकडलेले चेंडू हे सगळेच डोळ्यासमोर सहज येतात. खेळातून जोपासली गेलेली त्यांची खिलाडूवृत्ती त्यांच्या सोबतच्या सर्वांना प्रचुर अनुभवायास मिळते. पायाचे दोन फ्रॅक्चर होऊन सुद्धा त्यांची जिकर मात्र कमी झाली नव्हती.

प्रबोधिनीचा विस्तार देशव्यापी व्हावा यासाठी विस्तार शिबिरांची रचना करण्यात आलेली होती. अभियांत्रिकी महाविद्यालयात शिक्षण घेत असतानाच सांगलीच्या विस्तार शिबिरासाठी विवेकसर गेलेले होते. डॉ.संतोष काकडे व सांगलीतील इतरांशी त्याचे मैत्र घट्ट झाले. व्यक्तीची ओळख करून घेणे म्हणजे त्याच्या कुटुंबाशी ओळख, कुटुंबातील प्रत्येकाशी ओळख आणि त्या ओळखीचे सहजच घट्ट नात्यात रुपांतर ही सरांची खासियत. अनेक वर्षानंतर आपण जरी सरांना भेटलो तर आपल्या कुटुंबाची अगदी नावानिशी विचारपूस करणे हे सगळ्यांचा अनुभवयास येते. अफाट स्मरणशक्ती,वागण्यातील सहजता व आपलेपणा व न विसरता संपर्कात राहण्याची त्यांची हातोटी अजबच आहे. प्रबोधिनीतील माझे इतर गावातील सहकारी ,मित्र व ज्येष्ठ अंबाजोगाईला घरी आल्यावर माझी आई फारशी त्यांच्याशी बोलत नसे. विवेकसरांच्या बाबत मात्र खास अपवाद. तुमच्या सगळ्या प्रबोधिनीत विवेकसर मला आपला माणूस वाटतात हे मात्र ती सांगायला विसरत नाही. हा फक्त माझाच अनुभव नाही तर त्यांच्या सहवासातील प्रत्येकाला हे अनुभवायास येते.

मुंबईला IIT पदव्युत्तर शिक्षणासाठी गेल्यावर पण त्यांचे प्रबोधिनीचे व सांगलीचे नाते अतूट राहिले. शिक्षणातील सर्वोच्च म्हणजे विद्यावाचस्पती ही पदवी प्रबोधकांनी घेतली पाहिजे हा आ. आप्पासाहेबांचा आग्रह असे. सरांनी पण आपले Phd चे शिक्षण होताच मोठ्या पैशांची नोकरी, बहुराष्ट्रीय कंपनीतील आलिशान जीवन हे सगळे दूर सारत प्रबोधिनीचे व अभियांत्रिकी महाविद्यालयात शिकवण्याचे काम सुरु केले. प्रशाला, दल व महाविद्यालयातील शिकवणे यात त्यांच्यासोबतच अनेक मुलं असत. सर्व वयोगटाशी संवाद साधण्याची कला हे त्यांचे अजून एक वेगळेपण. अंबाजोगाई आल्यावर येथील शिशुविहारच्या मुलांबरोबर,प्रबोध शाळेतील मुलांशी, स्पर्धा परीक्षेच्या युवकांशी त्याच बरोबर गीता प्रबोधिनीच्या आजी आजोबांशी सहज संवाद करत सर्वांना आपलेसे करणारे विवेकसर. अहंकाराशिवायचा आत्मविश्वास हे सरांचे खास वेगळेपण.

प्रबोधिनीचे नेतृत्व विकासाचे प्रयोग महाविद्यालयातील युवकांपर्यंत पोहोचावेत यासाठी प्रयत्न सुरु होते. विवेकसरांनी त्याला गती देण्याचा प्रयत्न सुरु केला. त्यातून निर्माण झाली प्रचीती. माझ्यासोबत अनेकांना आपल्या सामाजिक उत्तरदायित्वाची जाणीव निर्माण होण्याचा तो काळ होता. पुण्यातील अनेक महाविद्यालयात प्रचीतीची सुरुवात झाली. व्याख्यानमाला, अभ्यास दौरे, अभ्यास शिबिरे सुरु झाले. अनेकांच्या आयुष्यात खूप मोठा बदल होण्याची प्रक्रिया सुरु झाली होती. सर युवक विभागाच्या कामासोबतच प्रचीतीसाठी खूप वेळ देऊ लागले. दिवसाच्या प्रत्येक मिनिटाचे नियाजन करणे हा वेगळाच अनुभव त्यांच्या सोबत काम करताना आला. मी अरुणाचल प्रदेशातून अंबाजोगाईला परतलो. अंबाजोगाईत प्रबोधिनीच्या कामाची सुरुवात करण्याचा मानस होता. काही दिवसांतच सर अंबाजोगाईला आले. भरपूर चर्चा झाली. शेवटी कागद पेन घेऊन माझ्या पूर्ण दिवसाचे नियोजन त्यांनी करून दिले. त्यांच्या सहवासातील प्रत्येकाच्या अगदी छोट्यात छोट्या गोष्टी ध्यानात घेऊन त्यांचा दिनक्रम अधिक परिणामकारक होईल यासाठी सरांचा खास प्रयत्न असतो. कित्येकांच्या आयुष्यातील अगदी बारीकसारीक समस्या अगदी सायुज्यतेने ऐकून त्यातून मार्ग काढण्यासाठी त्यांनी अनेकांना सहाय्य केलेले आहे.

सोबतच्या व्यक्तीला सलगी देण्याचे अफाट सामर्थ्य त्यांच्या ठाई आहे. अनेकानी त्याचा अनुभव त्यांच्या सोबतच्या अनेक ट्रेक्स मधून यायचा. शहराच्या गोंगाटापासून दूर जायचे,स्वतःच्या क्षमता प्रचंड ताणायच्या, शरीराच्या प्रत्येक पेशीला पूर्ण क्षमतेने प्राणवायू मिळाला की मन व मेंदू एकदम स्वच्छ आणि मोकळे होते. त्यानंतर मग आपल्या स्वतः बद्दल खूप मोकळेपणाने सगळे बोलायचे. आपले स्वप्न, आपल्या इच्छा यांची देवाणघेवाण व्हायची. एकमेकांचे घट्ट नाते व्हायचे. विवेकसरांच्या सोबतच्या अनेक आठवणी व किस्से अनेकांच्या आठवणीत आहेत. सर अशा सर्व साहसांच्या मध्ये सगळ्यांची खूप काळजी घ्यायचे. सचिनचा पाय एकदा अचानक घसरला व तो खोल खाली जाऊन पडला. सरांनी सरळ खाली जाऊन त्याला आपल्या पाठीवर घेऊन अतिशय अवघड चढण पार केले. त्यांच्यातील वत्सलता अनुभवणे हा भावनेच्या सुंदर विश्वात नेणारा अनुभव असतो.

ते जसे साहसी व जोखीम घेणारे होते तसेच ते खूप विनोदी व मिश्कील पण आहेत. अशाच एका साहसात त्यांना काही अंडी दिसली. त्यांनी अतिशय गंभीरपणे मुलांना सांगितले हे सशाची अंडी. सगळे जण अपार कुतुहलाने ती अंडी पाहात होते व एकमेकांना सांगत होती सशाची अंडी. मजेदार वातावरण तयार झाले व सर हसून म्हणतात कारे ससा खरंच अंडी घालतो का ? आणि सगळ्यांच्यात एकदम हशा पिकतो.


उदात्त करुणा, समाजातील वंचितांसाठी काहीतरी करण्याची आणि परिणाम घडू शकतील अशा लोकांच्यावर समाजासाठी काहीतरी कृती करण्याचा संस्कार करण्याची तळमळ सरांच्यात प्रचंड आहे. पडसऱ्यातील शंभर दिवसांची शाळा, त्यातून पुढे उभे राहिलेले साखर शाळेचे मोठे जाळे, ग्रामीण भागातील प्रज्ञावंतांना शोधून त्याचा चौफेर विकास घडवून आणण्यासाठीच्या ग्रामीण प्रज्ञा विकास प्रकल्पाच्या नियोजनात, कार्यवाहीत व त्यावरील सम्रग चिंतनासाठी सरांनी खूप वेळ दिला. आज मी मराठवाड्यातील अनेक ऊसतोड कामगारांना त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणाबाबत विचारतो त्यावेळी कुठल्यातरी आश्रमशाळेत, गावातील वस्तीगृहात आणि अगदीच शेवटी कारखान्यावरील साखर शाळेत मुलांच्या शिक्षणाची व्यवस्था नक्की होते हे दिसून येते. यासाठीचे मुळातील प्रयत्न सरांनी व त्यांच्या साऱ्या सहकाऱ्यांनी केलेले आहे हे माहिती असल्याने नकळत खूप छान वाटून जाते. वंचितांसाठी काम करण्याऱ्या अनेक संस्थांशी, संघटनाशी सरांचा जवळचा संपर्क. त्याच्या सोबत मराठवाड्यातील असा अनेक संघटना व व्यक्तींशी जवळून परिचय झाला.याच सोबत माझ्यासारख्या अनेक सुखवस्तू मध्यमवर्गीयांचे वंचितांच्या वेदनेशी नाते जोडणारे विवेकसर हा मोठा प्रभावी दुवा आहेत.


समाजाचे प्रश्न सोडवण्यासाठी जसे सामाजिक नेतृत्व विकसित झाले पाहिजे त्याचबरोबर प्रशासकीय नेतृत्व पण समाजकेंद्रित काम करणारे उभी राहिले पाहिजे. प्रबोधिनीचा हा विचार व त्याला प्रत्यक्षात आणण्यासाठी सरांचे प्रयत्न सुरु होते. अगदी सुरुवातीला गोडबोलेसरांची व्याख्याने, स्पर्धा परीक्षेचे अभ्यासिका व मुलांना व्यक्तिगत मार्गदर्शन व समुपदेशन प्रबोधिनीत सुरु झाले.सरांचा कामाचा झपाटा फारच भारी. त्याच बरोबर अनेक काम हाताळण्याचे त्यांचे कौशल्य. जगातील उत्तमात उत्तम व नवीन काय चालू आहे हे समजून घेण्याची त्यांची मोठी ताकद. हे सगळे करत असताना ते फक्त स्वतः पुरते न ठेवता इतरांच्या मध्ये संक्रमित करण्याचे त्यांचे प्रयत्न. या सगळ्याचे अनुभव घेताना तृप्त झालेलं मन. थोडे व्यक्तिगत होतंय पण हे अनुभव फक्त माझ्या एकट्याचेच नाहीत.


अंबाजोगाईत स्पर्धा परीक्षा केंद्राची सुरुवात करताना अगदी UPSC मुलांना शिकवणारे सर चक्क दोन दिवस आठवीतील मुलांचे NTSEचे शिबीर घेतात. कधी प्रशालेतील छोट्या मुलांना जोनाथनची गोष्ट सांगतात. त्यांचा विविध क्षेत्रातील वावर खूप समृद्ध करणारा असतो.

लातूरचा भूकंप झाला. प्रबोधिनीचे मदत कार्य सुरु झाले होते. मला पण मदतीसाठी जाण्याची इच्छा होती. माझ्या मनाची तयारी झाली व सरांनी माझ्यासमोर पुढील दोन महिन्यांचे नियोजन दिले. इतक्या सहजपणे फारशा अनुभवी नसणाऱ्या तरुणावर विश्वासाने जबाबदारी देणे मला अचंबित करत होते. योग्यवेळी योग्य मार्गदर्शन, भावनिक पाठिंबा, वैचारिक रसद याची योग्य ती दक्षता मात्र ते अगदीच काळजीने घेत होते. काही महिने होतात तोच अण्णासाहेब हजारेंचे आंदोलन सुरु होणार होते. त्यांच्या आंदोलनाला मदत करण्याचे सगळ्यांचे ठरले. अण्णाच्या सोबत राहायचे हा मानस मी सरांच्यासमोर व्यक्त करताच लगेच होकार देऊन पुढील कामाची दिशा व नियोजन यासाठी सोबत राहून धैर्य देण्याची त्यांची हुकुमत जबदस्त आहे. पुढील पंधरा दिवस खूप शिकायला मिळाले. सरांशी दररोज बोलणे व्हायचे. महाराष्ट्रभर आंदोलनाची भूमिका व तपशील सर्वाना कळावा यासाठी त्यांचे प्रयत्न सुरु होते. उपोषण संपले व सरांना भेटण्यासाठी मी व सुबोध प्रबोधिनीत आलोत. आमचा एकूण अनुभव त्यांनी तासभर शांतपणे ऐकूण घेतला. त्यानंतर त्यांनी आम्हाला आलेला अनुभव कसा समजून घ्यायचा ? तो आपल्या जगण्याचा भाग कसा करायचा ? त्यातील Learning Outcome नेमके काय ? हे खूप छान पद्धतीने समजून सांगितले. त्यांची विश्लेषण करण्याची पद्धत अफलातून आहे. ती खूप विवेकनिष्ठ,नेमकी, मुद्द्यांना धरून व आपल्याला खूप काही शिकवणारी असते. कधी कधी ते किती कीस पाडत आहेत असे वाटते परंतु काही काळानंतर त्या विश्लेषणाचे महत्व आपल्या कळते.


थोडा निवांत वेळ मिळाला होता बऱ्याच काळानंतर. ‘सिद्धार्थ’ हर्मन हेसेचे पुस्तक सरांनी मला वाचयला दिले. पुस्तक वाचायला घेतले आणि त्यात इतका गढून गेलो की काही तरी सापडतंय असे वाटायला लागले. दोन दिवसात पुस्तक संपून सरांना भेटायला परत प्रबोधिनीत. पुस्तकावरील चर्चा खूपच छान झाली. त्यांची पुस्तक समजून घेण्याची पद्धत समजली. त्या पद्धतीने परत एकदा पुस्तक वाचून पाहिले. पहिल्या वाचनात व दुसऱ्या वाचनातील फरक खूपच मोठा होता. जगण्याची कला व लय मिळाल्या सारखे वाटले. बहिणींच्या लग्नात थ्री पीस सूटसाठी रुसून बसणारा मी विवेकानंद केंद्राचा जीवनव्रत्ती होण्याच्या मार्गावर आलो. हा निर्णय ज्यावेळी मी त्यांना सांगितला त्यावेळी खूप नेमके प्रश्न व दिशा मिळावी यासाठी खूप स्पष्ट बोलणे, थोडे वाईट वाटले पण पुढच्या आयुष्यासाठी खूप महत्वाचे ठरले. असे कित्येकांच्या आयुष्याचा वाटा ठरल्या, बदलल्या व योग्य दिशेने प्रवास सुरु झाला ते सरांशी बोलून.

सरांचे वाचन अफाट आहे. रशियन मीर प्रकाशनाच्या पुस्तकांचे ते खास चाहते होते. अनुभव,साधना सारखी अनेक मासिके. ज्ञानाच्या प्रांतातील जवळपास सगळ्याच विषयांवरील सरांचा वाचन प्रपंच मोठा आहे. अनेकांना ते पुस्तक भेट म्हणून द्यायचे. त्यांच्या ठेवणीतील काही खास पुस्तके त्यांनी मला नेहमी करता दिली. जगाच्या पटलावर येणारे नवनवीन विचारप्रवाह समजून घ्यायला त्यांना आवडते. त्याच्याआधारे भविष्यातील परिस्थिती कशी असेल या अनुषंगाने भविष्यवेध (futurology) शास्त्राचा त्यांचा अभ्यास खूपच दांडगा होता. प्रबोधिनीतील मुलांना समजून सांगतानाचे त्यांचे तास खूप रंगायचे.भवितव्य लेख ज्ञान प्रबोधिनीच्या कार्यपद्धतीचा खूप महत्वाचा भाग. त्यासाठीच्या बैठकी, तो लिहितांनाचा नेमकेपणा, एकदा साधनसूत्र व कार्यदिशा ठरल्यावर होणाऱ्या कामाचा घ्यावयाचा आढावा या सर्वात सरांचे योगदान खूप मोठे असते. ते खूप टिपणे काढतात, वेगेवगळे कोष्टक तयार करतात, अनेक फ्लोचार्ट आणि त्यांचे खूप व्यवस्थित documentation. कित्येक वर्षांच्या पूर्वीचे संदर्भ सहजच आपल्याला त्यांच्याकडे मिळतात. अर्थात प्रबोधिनीतील सर्वच ज्येष्ठ मंडळीची ही खासियत आहे. त्यांच्याकडे प्रचंड भांडार असते. आपण नुसते एखादा विषय त्यांच्या समोर माहितीसाठी घेऊन गेलोत की अगदी सगळेच काही आपल्या समोर ठेवले जाते. सगळे समजून घेत घेत सहजच आपल्या पुढ्यात चहा येतो व एकदम निवांतपणे समजून घेणे होते.


नाविन्याची जशी त्यांना ओढ आहे तशीच प्रबोधिनीच्या उपासनेवर त्यांची नितांत श्रद्धा आहे. त्यांची नियमित उपासना होते. त्यावरील त्यांचे चिंतन सर्वांच्यासाठी आत्मगत चिंतन असते. मानसशास्त्राचे, योगशास्त्राचे विवेचन व्यवहारातील अनेक दाखले देत ते समजून सांगतात. दर शनिवारचे त्यांचे उपासनेनंतरचे चिंतन मनातील तमस, अंधकार, दुर्बलता, अवस्थता कमी करून अधिक कार्यक्षम होण्यासाठी खूपच उपयोगी ठरते.
गेल्या काही वर्षात या सर्वांच्या सोबत विवेकसर व सविताताईनी खूप जास्त वेळ स्पर्धा परीक्षा केंद्राच्यासाठी दिला. आजच्या घडीला जगातील अनेक देशात,देशाच्या सगळ्याच राज्यात व महाराष्ट्राच्या प्रत्येक जिल्ह्यात प्रबोधिनीतील शिकलेला अधिकारी पाहायला मिळतो. फक्त मार्गदर्शन करून त्यांना यश मिळून देणे हे त्यांना कधीच अपेक्षित नव्हते. त्या सर्व अधिकाऱ्यांनी खूप चांगल्या पद्धतीने काम करून देशाचे वैभव वाढवावे ही यामागील मुळातील भावना. अशा अनेक कार्यक्षम अधिकाऱ्यांचे एकमेकांशी साहचर्य असावे. त्यातून चांगल्या पद्धतीने काम करणाऱ्यांचा एक मोठा संघ निर्माण व्हावा. त्यातून देशासमोरील प्रश्नांवर प्रभावी उत्तर मिळावे हे सर्व काही होते. सर व ताई विद्यार्थ्यांच्या सुखदुःखात सहभागी व्हायचे. माझ्यासारखा पूर्णवेळ समाजकार्य करणाऱ्यासाठी थोडे ते वेगळे वाटायचे. खूप वेळ जातोय सरांचा यात असे सहज रिमार्क पण आम्ही करायचो. आज कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर अधिकारी मीटिंगचे सगळे आढावे ज्यावेळी माझ्यासमोर येत होते त्यावेळी सर व ताईंनी त्यासाठी घेतलेलं अथक परिश्रम त्यात ओतलेली भावनिक व वैचारिक उर्जा याचे महत्त्व समजून येते. एकीकडे अधिकारी मीटिंग चालू होत्या तर दुसरीकडे अनेक विद्यार्थ्यांना समुपदेशन व मार्गदर्शन चालू होते.
प्रबोधिनाच्या माजी विद्यार्थ्यांचे संघटन हा सरांच्यासाठी खूप महत्वाचा विषय. त्यांचा त्यासाठी सतत संवाद चालू असतो. प्रशालेचे हे सुवर्णमहोत्सवी वर्ष. त्यासाठी अनेक विद्यार्थ्यांशी संपर्क,संवाद सुरु झाले. त्यातून एक सुंदर कल्पना सुचली ‘विशेष उद्दिष्ट गट’. या सर्वांच्यासाठी सरांनी खूप प्रयत्न केले. त्या सर्वांचे सादरीकरण पाहात असताना त्याचे देशाच्या भविष्याच्या दृष्टीने महत्व सर्वांनाच समजत होते. या सर्वातील क्षपणकाचे काम सरांचे होते.

अनेक उच्च पदस्थ अधिकाऱ्यांना घडवणारे सर मुलखाचे साधे आहेत. प्रसिद्धी,पद,पैसा यात ते कधीच अडकले नाहीत. त्याहीपेक्षा सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे सगळ्यांनी सगळ्याच बाबतीत स्वावलंबी बनावे यासाठी त्यांचा खूप प्रयत्न असतो. त्यांना भावनिक, वैचारिक त्यांच्यावर कुणाचे अवलंबन फारसे रुचत नाही. ते सर्व प्रकारची मदत करून समोरील माणसाला स्वावलंबी बनवतात. या ही पुढे जाऊन तो इतरांच्यासाठी मार्गदर्शक व रोलमॉडेल बनतो.

२०२०,जवळपास सहा महिन्यापूर्वी सरांना भेटलो. प्रचीती बाबत चर्चा झाली. आम्ही प्रचीतीतील सर्वांनी एकमेकांच्याबाबत लिहावे असा काही चर्चेचा सूर होता. मी आपले मनाशीच म्हणालो सर तुमच्यावर कोण लिहील ?.....मी लिहू का ? यावर त्यांचे उत्तर काय असेल असा अंदाज बांधत होतो. ‘‘कुणी तुला हा चावटपणा करायला सांगितला.’’ ते असे म्हणतील हे पक्के वाटत होते. त्याही पुढे जाऊन दोन खास शिलकीतील शाब्दिक जोडे पण मारले असते. कुणी त्याचे गोडवे गावे हे त्यांना अजिबात न रुचणारी गोष्ट. गेले अनेक महिने भरपूर काम करून थोडे फार बळ मिळवले.लिहिताना मात्र प्रत्येक क्षणी जाणवत होते की शब्दात त्यांना मांडणे अवघडच. ते स्वतःच अक्षर आहेत त्यांना अक्षररूपात समजून घेण्याचा हा छोटा प्रयत्न.

गुरुवार, २३ एप्रिल, २०२०

सातासमुद्रापार ‘मनोहर अंबाजोगाई’ नेणारा राहुल नरवणे..


समुद्र सपाटी पासून मराठवाड्यातील दुसऱ्या क्रमांकाचे गाव म्हणजे अंबाजोगाई. बालाघाटच्या डोंगररांगात वसलेले हे टुमदार गाव. पौराणिक,सांस्कृतिक, ऐतिहासिक व शैक्षणिक विलक्षण वारसा असणारे हे गाव. मराठवाड्याची सांस्कृतिक राजधानी म्हणजे अंबाजोगाई. युद्धात धारातीर्थी पडलेल्या आपल्या सैनिक भावासाठी बांधलेलं एकमेव मंदिर असणारे गावं. आधुनिक काळातील  हे हैदाबाद मुक्ती संग्रामाचे केंद्र. ह्या सर्व स्वातंत्र्य चळवळीची सुरवातच इथल्या शैक्षणिक संकुलातून झाली. राष्ट्रीय संस्कारासोबतच अनेक उमदे कलावंत या गावाने महाराष्ट्राला दिले.


लहान मुलात एक उपजत कलावंत असतो. आपली शिक्षण पद्धती, भोवतालचे वातावरण व परिस्थितीचा रेटा हळूहळू त्याच्यातील कलावंत मारून टाकतो.अशा सर्वांचा मग जगण्याच्या बाजारात अस्तित्वासाठी जीवघेणा संघर्ष सुरु होतो. अपेक्षांच्या मृगजळाच्या मागे धावणे त्यांचे थांबता थांबत नाही.

अंबाजोगाई तालुक्यातील उजणी गावात असाच एक छोटा कलावंत स्वतःला घडवत होता. प्रचलित शिक्षणाच्या जीवघेण्या शर्यतीत तो कधी रमला नाही. निर्सगाचा विस्तीर्ण रंगमंचावर निर्माण होणाऱ्या कलाकृती पाहात अमूर्ताची ओढ लागलेला हा छोटा म्हणजे राहुल नरवणे. रंग, पेन्सिल,कुंचला व शुभ्र पांढरा कागद व त्यावर निर्माण होत होते अनोखे चित्र. राहुलच्या चित्रांमध्ये एक वैशिष्ठपूर्ण वेगळेपण असायचे. चांगालाच अबोल असणारा राहुल त्याच्या चित्रातून मात्र बखुबीने बोलका व्हायचा. त्याने ठरवले की चित्रकलेचा शिक्षक व्हायचे. लातूर मध्ये कला शिक्षकाची पदवी परीक्षा पास झाला. कलेच्या शिक्षणाच्या मंदिरात स्वच्छ पावलाने प्रवेश करणे अशक्यच होते. शिक्षणाचे मंदिरं आता संस्थाने झाली होती. राहुल कुठलाही पैशांचा व्यवहार करून शिक्षक होण्यास तयार नव्हता. त्याने ठरवले की तो आपली साधना चालू ठेवणार व त्याने सरळ पुणे गाठले.


पुढील शिक्षणाला सुरवात केली. एक अनोखा संकल्प केला की यापुढे शिक्षणासाठी घरातून पैसा घायचा नाही. एका भल्या मोठ्या हॉटेलमध्ये तो चित्रकाराचे काम करत शिकत होता. एखाद्या कलेचा साधक होत असताना फक्त त्या कलेतील कौशल्य शिकणे हे पुरेसं नसते. त्या सोबतच अनुभवावे लागतात जगण्याला सुंदर करणारे अनेक मार्ग. राहुल आता आपल्यातील अभिजात पूर्णत्वाच्या अभिव्यक्तीचा अनुभव घेण्याच्या पथाचा पांथस्थ झाला होता. सवाई गंधर्व महोत्सवात तो चिंब भिजत होता.गूढ अशा मानसशास्त्र तो शांत मनाने समजून घेत होता. मनसोक्त वाचन, अनेक चित्रपट पाहणे आणि समजून घेणे. त्याच बरोबर नाटकाचा रंगमंच सजवायची तर त्याला वेगळीच उर्मी होती.नवल म्हणजे नगर रचना शास्त्र, वास्तुशास्त्र व मूर्ती शास्त्र याची ओळख करून घेताना तो स्वतःला विसरून जाई. अगस्त्य तलावाच्या सभोवताल असलेल्या एका रक्तरंजित, लाल वाळूच्या खडकावर वसलेले बदामीत तर तो कित्येक दिवस फक्त चित्र काढण्यासाठी जात होता. टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठातून "भारतीय विद्या शास्त्राचे" शिक्षण घेतले. खूप खूप फिरला. उघड्या डोळ्यांनी आणि शांतमनाने जे दिसेल त्याने आपले अनुभव विश्व वेगाने विस्तारत होता. प्रत्येक चित्रात किंवा मूर्तीत कोणती न कोणती गोष्ट लपलेली असती ती समजे पर्यंत तो अविश्रांत श्रमत होता.काळ्याभोर दगडातून नको ते भाग काढत आणि पाहिजे ते अधिक सुंदर सजवत शिल्पकार मोहक शिल्प साकार करतो. त्याप्रमाणेच राहुलापण आपल्यातील कलाकार समृद्ध करत होता.


भारतीय लोक आपल्याला लाभलेला अलौकिक वारसा जतन करण्यात मात्र खूप कमी पडतात ही खंत मात्र त्याला सारखी बोचत होती. त्यात धर्मापुरीच केदारनाथाचे भग्न मंदिर पाहताना तो अस्वस्थ होई. प्रत्येक भेटीत काही मूर्ती चोरीला गेलेल्या असतं तर मंदिराचा काही भाग अजून ढासळलेला असे. त्याने निश्चिय केला या पुढे आपल्या जेवढे काही शक्य आहे तेवढे वेगेवेगळ्या स्वरुपात जतन करून ठेवायचे. एका अशाच विलक्षण सकाळी तो आणि त्याचे मित्र आपले कॅमेरे घेवून धर्मापुरीत पोहोंचले. दिवस असा भारून टाकलेला होता. जे काही टिपता येईल ते टिपत होते. सरते शेवटी एक छानसा लघुपट "केदारेश्वर मंदिर" तयार झाला. १२ जानेवारी २०१५ला हा लघुपट पुणे फिल्म फेस्टिव्हल मध्ये दाखवण्यात आला. त्याला पुढे अनेक पुरस्कार मिळाले.
राधेश व मानसीची राहुलची ओळख झाली व एक नवीन आव्हान त्यांनी स्वीकारले. अंबाजोगाईला साकार करण्याची त्यांची इच्छा होती. सुरु झाला एक विलक्षण अंगावर शहारे आणणारा प्रवास.


दर शनिवार,रविवार राहुल व मित्रांचे अंबाजोगाईस येणे सुरु झाले. भरपूर भटकणे,लोकांना भेटणे, अंबाजोगाई समजून घेणे. पुण्याला गेल्यावर जे काही समजून घेतले आहे ते नीट लिहून ठेवणे. पुढे पुढे तर राहुलला लक्षात आले की नौकरी करत अंबाजोगाई साकार करणे अशक्य आहे. त्याने सरळ नौकरीला लाथ मारली. अंबाजोगाईचा कोनांकोना तो समजून घेत होता. महिन्याच्या मागे महिने जाऊ लागले. वर्षे गेली.खर्च खूप होता. जवळ होती फक्त थोडीशी शिल्लक. त्यात चित्रीकरण सुरु झाले. अतिशय महागडा कॅमेरा सोबत घेवून राहुल व त्याचे मित्र अंबाजोगाईत पोहांचले. चित्रीकरणात अघटीत घडले. कॅमेराचे भिंग जमिनीवर पडून फुटले. भिंगाची किंमत होती साठ हजार रुपये. त्याच बरोबर तज्ञलोकांचे मानधन, प्रवासखर्च असे लाखावर रक्कम लागणार होती. जवळ फुटका पैसा राहिला नव्हता. राहुलला नौकरी करण्याशिवाय पर्याय नव्हता. जखमी अंतकरणाने राहुलनी पुढील १८ महिने नौकरी करून आपल्यावरील कर्ज फेडले. यासोबतच त्याला आलेले खुपसे घायाळ करणारे अनुभव. तो डगमगला नाही. हलाहल पचवून निळ्याशार झालेल्या नटराजाचा वारसा तो जगत होता. जवळपास ६० पेक्षा जास्त वेळा त्याने पुणे अंबाजोगाई प्रवास केला असेल. त्यातून निर्माण झाले मोठे भांडार. त्याचे संकलन करून लघुपट तयार करणे प्रचंड जिकीरीचे काम होते, राहुलने आपले सर्वस्व त्यात ओतले. त्यातून साकारलेली भव्य रंगमंचावर संगीत, नृत्य,प्रकाशाच्या अद्भुत मिलनातून मनोहर अंबानगरी. कुठलाही संवाद नसलेला १२ मिनिटांचा लघुपट.


राहुलला अनेकानी वेड्यात काढले. संवाद नसलेला अंबाजोगाईवरील लघुपट कुणाला भावेल कसा ? समजेल कसा ? तुला नेमके काय साध्य करायचे आहे ? असे एकना अनेक प्रश्न,लोकांची टीका, बोचरे आरोप तो शांतपणे सहन करत होता. लघुपट तयार झाला पण तो थांबला जवळपास महिनाभर. आपल्या अंतर्म्याला साक्षी ठेवून दृढ अंतकरणाने लघुपट मनोहर अंबानगरी पुणे फिल्म फेस्टिव्हल मध्ये प्रकाशित झाला. प्रेक्षक व जाणकारांना तो मुलखाचा भावून गेला. मनोहर अंबानगरी आता थांबणार नव्हती.


'ब्रिक्स फिल्म फेस्टिवल'मास्को, रशिया, कंबोडिया येथे होणाऱ्या 'साऊथ ईस्ट एशिया फिल्म फेस्टिवलचा 'ऑनरेबल अवॉर्ड' आणि सगळ्यात महत्वाचा म्हणजे अमेरिकेतील 'ओरेगन' (Oregon) राज्यातील प्रमुख शहर 'युजीन' मधील 'द आरकॉलॉजी चॅनेल इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल' मध्ये बेस्ट फिल्म अवार्ड मिळाला. इथे राहुलने अंबाजोगाई बद्दल कित्येक तास तेथील चाणाक्ष लोकांच्या बरोबर चर्चा केली.९ देशातील ११ फिल्म फेस्टिवलमध्ये मनोहर अंबानगरीला स्थान मिळाले. सातासमुद्रापार मनोहर अंबाजोगाईचा भव्य वारसा नेणारा राहुल नरवणे आहे केवळ ३४ वर्षांचा. भग्न अशा सकलेश्वसाचा मंदिरात काळोख्या रात्री राहुलचे मन त्याला बोलू लागते,

''अगम्य, गूढ, अनाकलनीय
तरी हवेहवेसे . .
अतर्क्य, अस्पष्ट, धूसर
तरी मोहवणारे . .
आकाराचा आभास अस्पष्ट आहे.
वास्तूची जाणीव ही अशक्य आहे.
ती आहे एवढचं वास्तव आज आहे.
तिचं अस्तिव आज ही भान हरवणार आहे.
त्याची निर्मिती अफाट आहे.''

सकलेश्वराच्या मंदिराचे उत्खलन पुरातत्वशास्त्र विभागाने सुरु केले आहे तर केदारेश्वराच्या मंदिराची उभारणी चालू आहे.

राहुलाला आता ओढ आहे पूर्ण मराठवाडा साकारण्याची .....राहुल तुझ्या दिव्य प्रवासासाठी पाहिजे तिथे नक्कीच सोबत, मदत आणि खूप साऱ्या शुभेच्छा !!

https://www.youtube.com/channel/UCg2cZAcD4FihD75hL32ep0A

https://www.youtube.com/channel/UCg2cZAcD4FihD75hL32e

सोमवार, २९ ऑक्टोबर, २०१८

स्वच्छ,प्रवाही आणि नितळ पाण्यासारखे जीवन जगण्यासाठीची 'पाण्याची गोष्ट'.

१८.  गावोगावी भगीरथ उभे करण्याचे पवित्र कार्य 



उन्हाचा पारा चांगलाच चढत होता. तापमानाबरोबर दाहकता व तीव्रता चांगलीच दाह देत होती. पळस लालबुंद झाला होता. जुन्याचा शिमगा करून नव्या वसंताची नवती फुटू लागली.पाण्याची गरज चांगलीच वाढायला लागली. त्यासोबतच पाणी मुरवण्याच्या कामाची सुरवात. ओसाड रानात, डोंगराळ भागात व दऱ्याखोऱ्यात जाणवायला लागते एक भयाण भकास पण. विवेकवाडीत दुपारच्या वेळेस राऊतकाका अवाक होऊन मला म्हणत होते, “ बघा की दादा या बायांनी दोन दिवसात पाच एकरावरची ज्वारी काढली. काय म्हणायचं ? आपल्याला नुसतं उभारायला नको वाटायलं आणि दोन दिवसात अर्धा तास जेवायचं सोडलं तर सगळच उरकून टाकलं ह्या बायांनी.” दिवस पण योगायोगाने जागतिक महिला दिन. मला पण सहजच माझ्या आयुष्याला एक छानसे वळण देणाऱ्या कणखर स्त्रियांची आठवण प्रकर्षाने झाली.

“नदी, नारी और नीर इन तिनोकी एक अलगसी गरिमा भारत में है लेकिन दु:ख की बात यह है की इनका पूजन भारत में होता है लेकिन सन्मान तो उतना नहीं होता.” जलतज्ञ डॉ. राजेंद्र सिंगांचे वाक्य सहजच आठवून गेले.

रात्री हातोला गावात ग्रामसभा होती. गाव ‘सत्यमेव जयते वॉटरकप’ स्पर्धेत सहभागी झाले होते. त्याचा शुभारंभ. पाण्याचे नाते असणारे अनेक जण यात सहभागी होणार होते. माझा मित्र संतोष शिनगारे सोबत गेल्या दोन वर्षांचा पाण्याचा लेखाजोखा घेत आम्ही कार्यक्रमाच्या ठिकाणी पोहोचलो. तिथे सगळेच पुरुष. संतोषला तर आज महिलांची ग्रामसभा घ्यायची होती. तितक्यात लगबगीने आमचा तरुण मित्र आला. तो म्हणाला, “महिला नक्कीच चांगल्या संख्येने येतील. घरचं सगळं आवरून यायला वेळ लागेल.” 

त्याची धावपळ जोरात चालू होती. हळूहळू संख्या वाढू लागली. महिलांची संख्या पण लक्षणीय होती. सर्व मान्यवरांचे मार्गदर्शन झाले. आत्ता माझी वेळ. काय बोलावे हे समजत नव्हते. मी सहजच प्रश्न केला समोरील ग्रामस्थांना,
“ आपल्यापैकी किती जणांनी हुंडा घेतला नाही ?”
समोरून एकही हात वर आला नाही. माझ्या डाव्याबाजूने मात्र एक आवाज खंबीर पणे म्हणाला,
“ दादा मी नाही घेतला हुंडा.”

माझे लक्ष त्या आवाजाकडे गेले तो होता त्या तरुण मित्राचा आवाज. हसऱ्या चेहऱ्याने तो हात वर करून उभा होता. सहजच तिथे असणाऱ्या महिलांना विचारले, “हुंड्याची जमवा जमव करत असताना तुम्हाला तुमच्या आई वडिलांच्या चेहऱ्यावरील घालमेल आठवते का ?”  डोके डोलावली गेली. सर्व पुरुषांना विचारले, “तुमच्या घरातील बहिणीच्या लग्नाच्या वेळचा तणाव आठवतो का ?” सर्वांच्या माना डोलावल्या गेल्या. हे सगळे आपल्याला आठवते,जाणवते तर आजच्या महिला दिनानिमित्त इथे असणाऱ्या सर्व तरुण तरुणींनी संकल्प करायचा का की आम्ही हुंडा घेणार पण नाही आणि देणार पण नाही. किंचितशी शांतता सर्वत्र पसरली. सर्व तरुण तरुणींना समोर बोलावले. योगायोगाने मेडिकल कॉलेजचे राष्ट्रीय सेवा योजनेचे शिबीर पण त्याच दिवशी सुरु होत होते. त्या सर्व विद्यार्थ्यांना पण सहभागी होण्याची विनंती केली. तरुण तरुणींनी जोरदार आवाजात संकल्प केला,
“आम्ही हुंडा घेणार नाहीत आणि आम्ही हुंडा देणार नाहीत.”
पुढे काय बोलणार हा परत प्रश्न.
“तुम्ही मतदान केले का ?
“हो केले ”
“फुकट की काही घेवून ?”
तरुण मित्र उभा राहिला व मोठया आत्मविश्वासाने म्हणाला,
“ दादा आमच्या गावात एक रुपया पण आम्ही दिला नाही सरपंच निवडणुकीत.”
असा एकही रुपया मतदाराला न देता निवडून येणारा नवीन सरपंच तो तरुण मित्रच होता जयसिंग चव्हाण.
“ निवडणुकीत जसे गाव पेटले होते तसे गाव पेटेल का ? मतदानाला आतुर असणारी लोक पाण्यासाठी श्रमदान करणार का ? जयसिंग तू स्वतः जसा निवडणुकीसाठी रात्रंदिन कष्ट घेतले तसे गावाचा पाणी प्रश्न सोडवण्यासाठी घेणार का ?”

तेवढ्याच आत्मविश्वासाने जयसिंग म्हणाला, “ हो नक्कीच ! ”गावकऱ्यांनी टाळ्यांची आतषबाजी केली.” आम्ही लोक फुकट काही देत नाहीत. तुम्हा गावातील लोकांना लोकसहभाग द्यावा लागेल. फुकट मिळते ते पचत नाही. बघा विचार करा आणि ठरवा.” असे म्हणून मी बसलो.
जयसिंग हिरीरीने उठला व माईकचा ताबा घेतला.


“ मी गावकऱ्यांच्या साक्षीने तुम्हा सर्वांना आश्वासन देतो की या कामासाठी लोकसहभाग म्हणून माझ्या कुटुंबांकडून एक लक्ष रुपये”
काही काळातच अनेकांनी पण आपला वाटा जाहीर केला. ‘गाव करी ते राव न करी’ या म्हणीप्रमाणे आता गाव तर तयार झाले. आपण पण निवडणुकीत एक पैसा खर्च न करता स्वच्छ मार्गाने निवडून येणाऱ्या जयसिंग चव्हाण व त्याला निवडून देण्याऱ्या गावातील नदी, नारी आणि नीरच्या विकासासाठी काही वाटा उचणार का ? आपल्याला जमेल तसा खारु ताईचा का असेना त्याला मोलच नाही. गावोगावी भगीरथ उभे करण्याच्या पवित्र कार्यात सहभागी होऊ या.




१९.  सगळंच काही अदभूत घडतंय......!!

उन्हाचा पारा ४३ अंशाच्या वर गेला. अंगाची लाही लाही होतेय. मी व इरफान व्हरकटवाडीला गेलो श्रमदान त्यांचे कमी झालंय म्हणून माझ्या चेहऱ्यावर नाराजी होती. तोच प्रकार थोडा फार निमल्याला झाला.

दुसऱ्या दिवशी १७ LBS ( ४८० घनमीटर) करूनच व्हरकटवाडीच्या गावकऱ्यांनी पाणी पिले.
निमल्यातील तरुणवीरांनी तर चंगच बांधला त्यांनी १५ X 20 चे शेततळे चक्क एकाच दिवसात एक मीटर खोंदून गुणांकाच्या दृष्टीने ९०० घनमीटरचे टार्गेट केवळ एका दिवसात पूर्ण केले. हजार लोक एकत्र येवून जेवढे काम होते तेवढे केवळ शंभराच्या जवळपास असणाऱ्या हजारो हत्तीचे बळ असणाऱ्या वीरांनी केले.

पुण्यात १२वीचा अभ्यास करणारा पर्जन्य प्राजक्ता प्रशांत थोडा उदास होता. त्याला मराठवाड्याच्या दुष्काळ हटवण्यासाठी काहीच करता येत नाही. तसेच त्याचे कुटुंब पण. पर्जन्यने “दुष्काळाशी दोन हात” नावाचा फेसबुकवर एक ग्रुप बनवला व आईच्या मदतीने त्याने ८४ हजार रुपये मदत गोळा केली. त्यातून काही कोटी रुपयांचे पाणी साठवले जाईल.

गावातून लोकवाटा जमत नाही म्हणून काही लोक नाराजी व्यक्त करत होते. मी पर्जन्य व आमच्या विवेकवाडी परिवार, डोंबिवलीचे उदाहरण ग्रामसभेत दिल्यावर पठाण मांडाव्याच्या ८० वर्षाच्या जोगदंड आजीने जवळ जपून ठेवलेली शंभराची नोट माझ्या हातात ठेवली. तीन गावात मिळून लाख रुपयांचा लोकवाटा जमा झाला.
सगळंच काही अदभूत घडतंय......!!


२०.  वेदने वर सहवेदनेचा विजय....कधी आसू कधी हासू !!!

१ मे महाश्रमदान. राहुल व्यवहारे थोडा उदास वाटत होता.
 

“ राहुल बरा आहेस न ?” हो दादा एवढंच उत्तरं. काही वेळानी कळले की राहुलच्या आजोबांचा रात्री मृत्यू झाला. त्याच्या वडिलांनी व त्याने ठरवले आजोबांच्या अंत्यसंस्कारासाठी येण्यापेक्षा “दुष्काळाशी दोन हात” करणाच्या यज्ञाचा स्वतः वर संस्कार करणे जास्त महत्वाचे. राहुल अंबाजोगाईतच थांबला. इथल्याच काम करणाऱ्या आजोबांमध्ये तो आपले आजोबा शोधत होता.
“मागच्या वर्षीच मला श्रमदानासाठी यायचे होते. मनोरुग्ण असणाऱ्या एका महिलेची एक दिवसाची मुलगी मी दत्तक घेतली तिचा बाप तिला सांभाळायला तयार नव्हता म्हणून. ती आजारी होती. नाही जमले.” ३० तारखेला स्वतःच्या अंगावर आठ शस्त्रक्रिया झालेल्या चिपळूणच्या अश्विनीताई लग्नाचा वाढदिवस असताना पण अंबाजोगाईत आल्या. हातोल्यात राहून त्यांनी सलग २ तास श्रमदान केलं.

हातोल्याचा गणेश चव्हाण चक्क गेल्या काही दिवसांपासून फक्त २ तास झोपतो आहे आणि दिवसभर बेफान काम करतो. निमल्याच्या गावकऱ्यांनी दिवसभर रखरखत्या उन्हात काम केलं. दोघांना ऊन लागून उलटया झाल्या पण बहाद्दर मागे फिरले नाहीत.

आनंदगावाची कथाच न्यारी.सगळेच गाव श्रमदानासाठी उपस्थित होत. सकाळी ३ वाजता सगळ्या महिला उठल्या व घरचे सगळे आवरून गावाच्या महाश्रमदाना साठी सज्ज.लोकसहभाग जमत नाही असे कार्यकर्त्यांचे म्हणणे होते.तिथे माझी प्रेरणा माझ्या साथीला होती. केवळ १५ मिनिटात १ लक्ष ३५ हजार रुपये जमा झाले. एका छोटीने सगळे लोक मला पैसे देतात पाहून स्वतः जवळचा एक रुपया मला आणून दिला.

विनायक पटवर्धन, मुंबईचे नौदलाचे माजी सैनिक. माझ्या सोबत चक्क काही ओळखपाळख नसताना काम करण्यासाठी आले. दिवसभर रखरखत्या उन्हात काम करतात. एक तारखेला मला कळले की गावातील इंधनासाठी त्यांच्या कुटुंबातील पाच जणांची ५० हजार रुपये लोकवर्गणी दिली. तन,मन, धनाने काका मराठवाड्याचे झाले आहेत.बावचीचे शिवा व विष्णू तसे अनाथ व वृद्ध पण जोरदार श्रमदान करतात, विष्णूने १० रुपयाच्या तीन नोटा लोकवाटा म्हणून माझ्या हातात आणून दिला. 

बावचीच्या ग्रामसभेत लोकवाटा पन्नास हजार रुपये जमा झाला,

स्पर्धा सुरु होण्याच्या एक दिवस आधी गरिबीमुळे व कर्जापोटी निमल्याच्या महादेवच्या बायकोने आत्महत्या केली होती. ग्रामसभेत मी लोकवाट्याचे आवाहन केल्यावर काही वेळानी चक्क महादेव उठला व त्याने शंभराची नोट पुढे केली. तुझ्याकडून नको म्हणालो.

“गावपाणीदार झाले पाहिजे दादा ! लेकरांचे आई बाप मेले नाही पहिजेत !”

काय चाललंय हे ...उर भरून येतो, मन सुन्न होत. वेदने वर सहवेदनेचा विजय होतोय हे मात्र नक्की. कधी आसू कधी हासू.

२१.  मास्तर तुम्ही सुद्धा ... नाही नाही मास्तर तुम्हीच हे करू शकता !!!

रस्ता कटता कटत नव्हता. वातानुकूलित गाडीत पण घाम येत होता. घसा कोरडा. शरीराची क्षमता कमालीची ताणली जात होती. त्यात नेमका रस्ता कळेना. आमचा चालक व मी परेशान. आता येईल मग येईल. चुकलो तर नाही ? असे सर्व करत शेवटी कसे तरी लंगोटवाडी करत सक्करवाडीला पोह्चंलो. रस्ता होताच की नाही अस वाटत होतं. गाडीतून उतरलो तेच तळपत्या उन्हाचा चटका बसला. कसे तरी सावरून समोर पाहिलं तर सगळे ग्रामस्थ सकाळ पासून श्रमदान करत होते. दुपारचे दोन वाजले होते. माझी वाट पाहात रणरणत्या उन्हात त्यांना उभ पाहिल्यावर काळीज हलले व एक नवीनच शक्ती आली.

अमोल आणि सुखदेव हे दोघे या गावातील गुरुजी गेल्या महिन्यापासून गावातच ठाण मांडून बसले आहेत. अवघ्या तिशीतील आहेत. अमोलगुरुजींना छोटस बाळ काही दिवसांपूर्वीच झालं आहे. पण त्याला पाहण्याचा आनंद मात्र त्यांना त्यागावा लागला. धरणी मातेला इतकं सुंदर सजवल आहे सरकटवाडीच्या गावकऱ्यांनी. स्पर्धेतील श्रमदानाचे २० पेकी २० गुण मिळवणारे हे गाव झाले.व्हरकटवाडीचे रामगुरुजीच्या छोटया मुलीला चांगलाच ताप आला होता. रात्रंदिन फक्त दुष्काळाशी लढायचे हे फक्त डोक्यात. ताप वाढतच गेला. गावाने गुरुजींना सक्तीच्या रजेवर पाठवलं. लेकराला दवाखान्यात नेण्यासाठी. स्पर्धेतील श्रमदानाचे २० पेकी २० गुण मिळवणारे हे दुसरे गाव.

सुरेशगुरुजी बावचीचे दिवसरात्र काम करतात. स्वतःचे तीन लाख घालून मशीन चालू राहिली पाहिजे यासाठी त्यांनी चंग बांधला आहे. गावतळे व महाश्रमदान दलितांच्या जमिनीत घेवून त्यांच्या पाण्याचा प्रश्न कायमचा मिटवला. बाबासाहेब आत्ता नक्कीच खुष झाले असतील.सौदागरगुरुजी आनंदगावचे. विनाअनुदानित संस्थेत काम करतात. गावासाठी इतके झोकून दिलंय की बोलून बोलून घसाच बसला. काही किलोनी वजन कमी झाले. पण वीर फारच जोरात पळतोय हो गाव पाणीदार होण्यासाठी.

बाळूगुरुजी पळसखेडचे मागच्यावर्षी आपल्या गावाला राज्यात तिसरे बक्षीस मिळवण्यात त्यांचा मोठा वाटा. बाळू गुरुजी तिथेच थांबले नाहीत आता इतर गाव पाणीदार करण्यासाठी रात्रंदिवस पळत आहेत.

काही खर नाही या देशाचे म्हणणाऱ्या तथाकथित लोकांच्या तोंडावर आमच्या या मास्तरांनी जोरदार चपराक मारली आहे. लोकशिक्षणातून लोकसंघटन करत परिवर्तनाची उर्जा संक्रमित करणारे हे मास्तर. मास्तर तुम्ही सुद्धा ...हे वाक्य फारच गाजले. मास्तर तुम्हीही काही तरी करू शकता अस वाटतंय नाही नाही मास्तर तुम्हीच हे करू शकता !!!

२२.  “सब कुछ झूट”....फिर क्या है असली सच ?

गावात गेलो की ऐकायला मिळायचे,
“माय बाप सरकार जे करल तेच होईल न. आम्ही गरीब बापडे काय करणार ? हालाकीत जगण्याचं नशीब घेवूनच आम्ही जन्माला आलो आणि मरू बी तसंच.”
शहरात गेलो की ऐकायला मिळायचे,
“गावातून पैसा उभारणे अशक्यच. यांना सवय लागलीय फुकटात सगळं करण्याची. स्वतःच्या गावासाठीच काहीच करणार नाहीत. निवडणुकीत हजाराची नोट मिळाली की खूष. गावातील तरुण म्हणजे राजकीय लोकांचे हुजरे.”

सब कुछ झूट. आपला देश बदलणे अशक्यच. गावातून अराजकीय नेतृत्व उभे होणे अशक्यच आणि राजकारणी चांगले काही गावात होऊच देणार नाहीत. यासगळ्या प्रस्थापित विचारधारेला सरळ मोडीत काढत महाराष्ट्रात काही प्रमाणात तरी खरंच “तुफान आलंया”.
निमला या धारूर तालुक्यातील गरीब गावा पासून सुरुवात करून आम्ही घेतलेल्या ७ ग्रामसभेतून २,४९,७०० रुपयांचा लोकवाटा जमा झाला. आ पर्यंत २० लक्ष ४८ हजार रूपयांच मशिनचे काम ज्ञानप्रबोधिनीने १३ गावात केलं. आपल्या सोबतच भारतीय जैन संघटना,मानवलोक व इतर संस्थांनी यापेक्षाही जास्त आणि अनेक गावांसाठी केले. त्यासाठी काही करोड रुपयातील इंधनाचा खर्च गावकऱ्यांनी केला. सरकारच्या जलयुक्त शिवाराची याला मोठी जोड मिळाली.
ज्ञान प्रबोधिनीच्या सर्व मित्रांनी अगदी अमेरिकेतील Save Indian Farmers पासून मुंबई,पुणे सारख्या शहरातून ३५ लक्ष रुपये निधी गोळा झाला.पाणी फौंडेशन च्या आवाहनामुळे भारतीय जैन संघटनेकडे तर यापेक्षाही किती तरी अधिक निधी झाला आहे.

ज्ञान प्रबोधिनी ज्या १३ गावात काम करते तिथे ६७ हजार ८०० घन मीटर श्रमदान झाले तर एकूण महाराष्ट्रात कमीत कमी १० लक्ष घनमीटर तरी श्रमदान झाले असेल. १ घनमीटर खोदण्याची मजुरी निदान सगळी कडे १०० रुपये आहे. आता पाहा किती रुपयांचे श्रमदान गावकऱ्यांनी आपल्या गावात केले. यात शहरी भागातून श्रमदानासाठी आलेल्या मित्रांचा पण मोलाचा वाटा आहे.

प्रत्यके गावातून तरुण अराजकीय नेतृत्व उभे रहात आहे. चवथी पास असणारा आमचा निमाल्याचा वैजनाथ ते अगदी जायभायवाडीतील डॉक्टर सुंदर जायभाय.
सगळ्यात जबरदस्त बदल जो जाणवतो आहे ते घर न सोडणाऱ्या हजारो महिला श्रमदानासाठी घराबाहेर पडत आहेत व त्यांना त्यांच्या घरातल्यांची तेवढीच साथ आहे. हे सर्व पूर्ण नाही हं ! अजून खूप काही करायचे आहे. आपण पण या न आमच्या सोबत. आपला मेंदू आपल्या प्रिय सद्प्रेरणेच्या ताब्यात द्या आणि बघा मग काय होतंय “सब कुछ झूट. आपला देश बदलणे अशक्यच.” हे वाक्य मोडीत काढूया... काही तरी भव्य कृती करू या.


२३.  मनुष्याच्या घामावर जर ही जेसीबी मशीन चालली असती तर..?

बालाघाटच्या डोंगररांगाच्या कुशीत अनेक वाड्या, तांडे आणि वस्त्या वसल्या आहेत. जिंदा दिलाची आणि दणकट शरीराची ही माणसे अनेक आघात सहन करत जगत आहेत. अनेक वर्षांची शेतातील नापिकी आणि त्यामागे असणारे पाण्याचे दुर्भिक्ष व दुष्काळाचा घाला यामुळे नशिबाला आलेले भटकेपण. या साऱ्या भटक्यांच्या वाटयाला वाघिणीचे दूध म्हंटले जाते ते शिक्षण काही आले नाही. “ सिंचनासाठी पाणी नसणे-नापिकी शेती- पिढ्यानपिढ्याचे भटकेपण- शिक्षणापासून दूर” हे दुष्टचक्र त्यांच्या मागे लागले ते सुटलेच नाही. आयुष्य हे असेच खितपत जगायचे असते हेच त्यांच्या सवयीचे झाले.

हे असे किती दिवस चालणार ? काही तरी केलं पाहिजे का नाही ? काय करावे यासाठी मतभेद असू शकतो पण या आपल्या भावंडाचे आयुष्य थोडे तरी सुकर झाले पाहिजे असे तर प्रत्येकालाच वाटत असणार. आम्ही सुरु केलीय “दुष्काळाशी दोन हात” करण्याची मोहीम. रोजचा दिवस कधी प्रचंड आनंदाचा जातो तर कधी प्रचंड खिन्नता दाटून येते.

रात्री १२ वाजेपर्यंत दिपेवडगावच्या बैठकीत महाश्रमदानाचे नियोजन केले आणि सांगून आलो की ५०० घनमीटर काम झाले पाहिजे तरच मी गावात येणार. गावातील लोक चार वाजल्यापासून उठली. कुठल्याही घरात चूल पेटली नाही. सगळे कामाला. सकाळी ७ वाजताच मला फोन, “ दादा या न ५०० घनमीटर झाले.” “हो येतोच,” म्हणून मी थांबलो. त्यानंतर फोन वर फोन. शेवटी मी ज्यावेळी गावात गेलो त्यावेळी १००० घनमीटरचे नियोजीत काम पूर्ण करून. २००च्या वर लोक उत्साहाने काम करत होती. ग्रामसभेत लोकवाट्याचे आवाहन केले तर १५ मिनिटात ५० हजारापर्यंत लोकवाटा जमा. भन्नाट वाटले.

माझी गाडी निघाली परळी तालुक्याकडे. सपाट भाग संपून आम्ही डोंगरात घुसलो. इंदिरानगर तांड्यावर पोहोंचलो. गाडीतून उतरताच फुल फुल कृतींनी आणि वाणीने म्हणत माझे स्वागत झाले. लमाण ( बंजारा ) पारंपारिक वेशातील उपसरपंच आजीबाई जिने पाणी फौंडेशनचे प्रशिक्षण घेतले आहे; ती माझा हात हातात घेवून म्हणाली, “ लई वाट पाहत होतो तुमची सकाळ पासून श्रमदानचालू हाय.बरं झालात आलाव.” काळजात चर्रर्र झाले दुपारचे २.३० वाजले होते. उन्हाचा पारा ४३ अंशाच्या पुढे सरकला होता.

इंदिरानगर तांड्याची लोकसंख्या ५००च्या आसपास. गावातील ७५% लोक ऊसतोड कामगार. गावात पिण्याच्या पाण्याची केवळ एकच विहीर. शासनाने १९० फुट खोल एक बोअरवेल घेतली होती. त्याला काही पाणी लागले नाही. बाकी गावात एकही विहीर किंवा बोअरवेल शेतीच्या सिंचनासाठी नाही. रब्बीचे क्षेत्र शून्य असलेले हे गाव. एक भयानक काळोख माझ्या डोळ्यासमोर. एका एक्कराच्या कॉलनीत घरगुती पाण्यासाठी ४० बोअरवेल घेणारा आमचा शहरी समाज माझ्या डोळ्यासमोर आला.

विस्तीर्ण पसरलेल्या त्याडोंगर रांगातून आम्ही श्रमदानचालू असणाऱ्या शेततळ्याच्या जागी आलो तर एकदम मला हिंदी चित्रपट पाहतोय असे वाटत होते. काही लमाण वेशातील स्त्रिया घेर धरून हलकीच्या तालावर नाचत होत्या. कणखर शरीराचे माणसे बेफामपणे खोद काम करत होते. मुले व स्त्रिया माती व मुरमाचे टोपेले उचलून टाकत होत्या. मी ते अनोखे दृश्य भान हरपून पाहत होतो. पुढच्या अर्ध्या तासात काम न करता मला तीन वेळा पाणी प्यावे लागले. माझ्या तांड्याच्या भावांच्या अंगांअंगातून घामाचे पाझर येत होते पण मला एकही जण पाणी पिताना दिसला नाही. काय ही अलौकिक शक्ती.


२ लक्ष रुपयाचा लोकवाटा करून त्यांनी मशीनच्या मदनीने २० हजार घनमीटर खोद काम पण केले पण आत्ता पैसे संपले. शेतीची मशागत करावी लागणार. खत व बियाणांसाठीच पैशाची मारामार चालू आहे तर मग लोकवाटा कसा जमणार? जेसीबीला डिझेल लागते आणि त्यासाठी पैसा. मनुष्याच्या घामावर जर ही मशीन चालली असती तर तांड्याला पैशाची गरजच पडली नसती. त्यांच्या घामाच्या सोबतीला आपण त्यांना डिझेलसाठी नक्की मदत करू. तुम्ही सर्व जण आमच्या सोबत आहे तर इंदिरानगर तांडा एकटा कसा करणार “दुष्काळाशी दोन हात”. या आपण सारे मिळून आपल्या माणुसकी प्रचीती देवू या !!

२४.  अतिमागास जिल्ह्यात
भलतच काही घडतंय ...!!!

भारत सरकारच्या नितीआयोगाचा २३ एप्रिल २०१८ अहवाल पाहून थोडा थक्कच झालो. मराठवाड्यातील उस्मानाबाद जिल्हा अविकसित जिल्ह्यात भारतात तिसऱ्या क्रमांकाचा जिल्हा. शिक्षणाच्या बाबतीत तर दुसऱ्या क्रमांकावर व शेतीच्या बाबतीत चवथ्या क्रमांकावर. पाण्याचे काम करण्यासाठी अतिशय आव्हानात्मक जिल्हा. त्यात अजून अवघड म्हणजे परंडा तालुका. नेहमी दुष्काळाच्या गर्तेत असलेला. काही तरी केले पाहिजे हे सारखे वाटत होते. मागच्या वर्षी धारूर तालुक्यातील जायभायवाडी वॉटर कप स्पर्धेत दुसरे आले आणि यावेळी धारूर तालुक्यात जबरदस्त वातावरण खूप जोरात काम सुरु झाले अनेक गावात.

असेच काही करता येईल का परंडा तालुक्यात ? परंडा तालुक्यातील पाणी फौंडेशनचा समन्वयक राहुलशी बोललो. त्याने मला तालुक्यात येण्याचे आमंत्रण दिले. परंडा तालुक्याच्या अगदी सीमेवर व मराठवाड्याच्या पण सीमेवर असलेल एक छोटेस गाव सक्करवाडी चांगले काम करतंय असे सांगितले. मी पण लगबगीने तिकडे निघालो. दोन जबरदस्त मास्तर वीरांशी भेट झाले. अमोल अंधारे व सुखदेव भालेकर याच्याशी फोनवर भेट बोलणे झाले. सक्करवाडीला भेट द्यायचे ठरले.
पहिली भेट लिंबाखालची. दुपारचे ३ वाजलेले. गावकऱ्यांना व गावाला समजून घेण्याचा प्रयत्न. सुखदेव भालेकर तर जवळच्या शिंदेवाडीचे सक्करवाडीत तळ ठोकून आहेत.माझी पाहिली भेट तशी वादळीच होती. मी फारच स्पष्ट शब्दात माझी मते गावकऱ्यांना व दोन्ही शिक्षकांना सांगितली. मनात विचार करून निघालो की आता परत हे लोक काही आपल्याला या गावात बोलावणार नाहीत. कडुलिंबाच्या झाडा खाली झालेली बैठक फारच कडू डोस देणारी होती.

माझ्या डोक्यातील ग्रह मात्र अमोल आणि सुखदेवसरांनी खोटा केला. एवढे कडू बोलून सुद्धा त्यांनी माझ्याशी फारच मधुर नाते निर्माण केले. मी दिलेल्या सूचना तंतोतंत अंमलात आणल्या. गावातील लोकांनी जीवाचे रान केले. त्याला साथ सोबत पाणी फौंडेशनच्या सर्व टीमची होती. काही दिवसातच आमचे नाते कित्येक वर्षाचे दृढ नाते आहे असे वाटायला लागले. ज्ञान प्रबोधिनी त्यांच्या कुटुंबाची घटक झाली व प्रसाद त्यांचा पण जीवाभावाचा “दादा” झाला.

“दादा एक गोड बातमी सांगायला फोन केला.” अमोल सरांचा फोन.
“काय म्हणताय सर सांगा की.”
“ दादा आपले वॉटर कप स्पर्धेचे टार्गेट पूर्ण झाले.”
“म्हणजे तुम्ही आता राज्याच्या स्पर्धेतील पहिल्या क्रमांकाचे प्रबळ दावेदार”
मला पण खूप आनंद झाला. स्पर्धेतील टार्गेट पूर्ण करणारे मराठवाड्यातील सक्करवाडी पाहिले गाव होते. मी सरांना सांगितले की आता एक दिवसभर मी गावात राहणार.
सकाळीच निघालो. दुपारी १२.३० पर्यंत पोहोंचलो. आत्ता गाव लागले होते कामाची गुणवत्ता सुधारण्याच्या कामाला.


अंगाची लाही लाही करणारे ऊन. गावकरी मात्र खुपच मस्तीत काम करत होते. शेवटी मी विनंती केली. आत्ता काम थांबवा. अमोल सरांनी सहभोजनाची व्यवस्था आता मात्र आंब्याच्या झाडाखाली केली होती. मस्त जेवण झाल्यावर ग्रामसभा चालू झाली.
एवढे कष्ट केल्यावर तुम्हाला बंद डोळ्यासमोर काय दिसतंय ते मी त्यांना पाहायला सांगितले.

“ हिरवंगाव परिसर, चांगली शेती, चांगले गाव.”
मी अनेकांना विचारात होतो. सगळ्यांच्या डोळ्यांसमोर हेच चित्र होते.
एक जण मात्र थोडा वेगळे चित्र पाहात होता.

“गाव वॉटर कप स्पर्धेतील पाहिले बक्षीस घेत आहे.”

त्याच्या डोळ्यांसमोरील चित्र सगळ्यांनाच भावले. ग्रामसभा चक्क तीन तास चालली. नाचत, गात तर कधी प्रचंड हशा व शेवटी जायभायवाडीत जे घडले तेच झाले. आपल्या विवेकवाडी परिवार, डोंबिवलीचा सुहास कुलकर्णी म्हणजे आमचा अण्णा याने परिवारा तर्फ गावाला मदत म्हणून म्हणून एक लक्ष रुपयाचे बक्षीस जाहीर देवू केले.
भारतातील तिसऱ्या क्रमांकाच्या अतिमागास जिल्ह्यातील,अतिमागास तालुक्यातील “सक्करवाडी” वॉटर कपसाठी प्रबळ दावेदार आहे.
सक्करवाडीचा दुष्काळाविरुद्ध लढा देण्याची प्रेरणा सर्व महाराष्ट्रात पसरू दे आई भवानी !!!




२५.  साप चावला तरी थांबणार नाही....

भ्याव नसलेला भिवंन्ना काळे जेसीबी चालकाचे रात्रंदिवस काम करत जेसीबी मालक झाला. रात्रीची जेसीबी चालवण्यात त्याचा भारी हातखंडा. सिंगनवाडीच्या डोंगरावर तो काम करत होता. रात्रीची पाळी सुरु करण्याच्याआधी पाणी पिण्यासाठी तो अंधारात चालत असताना त्याचा पाय नेमका सापावर पडला. साप त्याचा पायाला चांगलाच डसला. सोबतच्या चालकांनी व गावकऱ्यांनी भयाण पावसात त्याला अंबाजोगाईच्या मेडिकल कॉलेजमध्ये आणले. सकाळी भिवंन्नाला भेटायला गेलो तर मर्द म्हणतो कसा,
“ साप डसला बघा. तरास लई झाला. सकाळच्याला ऑपरेटरला जा म्हटंल. मशिन बंद राहिली नाही पाहिजे. जेवढी चालवता येईल तेवढी चालव.गावाचं नुस्कान नाही झालं पाहिजे.”
मी त्याचा राकट हात हातात घेवून त्याच्या भावूक डोळ्यात पाहात राहिलो.

लंगोटवाडीच्या रणजितला लग्नाची हळद लागणार होती. पण घात होऊन व्हराडाच्या गाडीला अपघात झाला. रणजितच्या आजीचा त्यात मृत्यू झाला. गावातील श्रमदान बंद झाले. मंदिरा जवळच्या ग्रामसभेला रणजित समोरच बसला होता.
“ गावांनी परत जोरात श्रमदान सुरु करावं. खरी श्रद्धांजली आजीला त्यातूनच मिळेल.”
मी सुन्न होऊन रणजितचे वाक्य ऐकत होतो. गाव परत पेटले.

व्हरकटवाडीचे लिंबाजी वर्षापूर्वीच मरता मरता वाचले. आत्ता सत्तरीच्या वर वय पण गेले. श्रमदान करणाऱ्या लोकांना डोंगरदऱ्यात डोक्यावर पाण्याची घागर घेवून ४३ दिवस पाणी पाजत आहेत.
तर लिंबांबाईनी मागच्या वर्षी सलग ४५ दिवस खाडा न करता सलग श्रमदान केलेला विक्रम यावर्षी पण कायम ठेवला. यावर्षी त्यांचा पाय चांगलाच मुरगाळला होता. सहज पाय दाखवा म्हणालो तर चांगलीच सूज पायावर होती. पण श्रमदानात एक दिवसाचा बी खाडा नाही.
जिजाचा पोरगा नुकताच जन्मला होता. जगतो की मरतो सांगता येत नव्हते. फार जड अंतःकरणाने त्याला दवाखान्यात जावं लागले पण त्याचा दुसरा जीव मात्र गावातच होता. काल लेकराला थोडं बर वाटलं. जिजा पेढे घेवून श्रमदानाला हजर.

आमचे कॅप्टन मुंजाभाऊ भोसले. सत्तरीच्या वर वयं. दुपारी दोन असू की रात्रीचे ८ कधीही मुंजाभाऊ डोंगरावर जाणार व सलग समपातळीतील चर सलग खोदत राहणार.या माणसांनी तर कहरच केला. एक दिवस सलग २५ मीटरचा चर एका पाळीत खोदून काढला.
इतिहासात ऐकले होतं की देव, देश आणि धर्मासाठी प्राण घेतले हाती असे म्हणणारे सरदार होते.वर्तमानात असे प्राण हातात घेवून दुष्काळाशी लढणारी मर्द मराठे गावोगावी दिसत आहेत.

२६.   करोडो मोलाचे सुख....

परळी तालुक्यातील डोंगररांगात वसलेला ऊसतोड कामगारांचा एक छोटा तांडा म्हणजे इंदिरानगर. सिंचनासाठी एक पण विहीर नसलेला, अनेक सोयीसुविधांपासून वंचित असणारे हे छोट गाव. पाण्याच्या कामासाठी पैसा यांच्या कडे कसा असणार ? यांच्या कडे होती जिकर, मेहनत आणि अफाट ताकद. अगदी छोट्या मुला पासून ते वयोवृद्ध महिलांच्या मध्ये पण. स्पर्धेच्या शेवटच्या काही दिवसात गावातील कामाने वेग घेतला आणि मोठा प्रश्न समोर आला तो मशीन मिळण्याचा. याकाळात सगळ्या मशीन गुंतलेल्या होत्या. मशीनच्या कामातील पूर्ण मार्क तांड्याला मिळणे जवळपास दुरापास्त झाले होते. श्रमदानाचे टार्गेट त्यांनी केव्हाच पूर्ण केले होते. शेवटचा दिवस साडेतीन हजार घनमीटर काम कमी पडत होते. कितीही प्रयत्न केला तरी एका दिवसात मशीनने तेवढे काम होणे शक्य नव्हते.

हार पत्करणार ते गौरसैनिक कसले. मुळातच बंजारा आणि प्रचंड ताकत. त्यांनी शक्कल लढवली शेवटच्या दिवशी सगळ्या गावाने मिळून एक दीड किलोमीटर लांबीची एक मीटर उंचीची व एक मीटर रुंदीची दगडी पोळ रचायचे ठरले. सकाळी सुरु करायचे आणि रात्री बारालाच थांबायचे. दीड किलोमीटर लांबीची दगडी पोळ पूर्ण झाली. मानवी श्रमदान पूर्ण झाल्यावर त्यानंतर होणारे श्रमदान मशीनच्या कामात धरले जाणार होते आणि तेही ३ गुणांका सह म्हणजे ४५०० घनमीटर काम पूर्ण झाले व तांडा स्पर्धेच्या पूर्व परीक्षेत पास झाला. यासर्व कामाचे फलित म्हणजे कुणाला फारसा माहिती नसणारा इंदिरानगर तांडा परळी तालुक्यात दुसऱ्या क्रमांकावर येवून सहा लक्ष रुपयांचे बक्षीस त्यांनी पटकावले.

हे सर्व काम करताना आम्ही स्वतःचे फोटो किंवा सेल्फी घेण्याचे खूप टाळले होते. गावकरी नाराज व्हायचे. काम पूर्ण झाल्यावर व बक्षीस मिळाल्यावर तुमच्यासोबत फोटो काढेल असा माझ्या बोलण्याचा सूर असायचा. आज इंदिरानगर तांड्याला खास कार्यक्रम होता. सगळ्यांच्या बरोबर फोटो काढल्यानंतर एक घोगरा आवाज कानावर आला नव्हे नव्हे सरळ त्यांनी मला खेचून बाजूला घेतले आणि समोरच्या पोराला म्हणाल्या “आमचा बी फुटू काढा की दादा संग” पारंपारिक बंजारा वृद्ध स्त्रियांनी एक सॉलिड फोटो काढायला लावला. “ तांड्यावर येत जा आम्हाला बरं वाटतय ! याद येती न तुझी” असे प्रेमाने बोलत एक आजी म्हणाली “आपल्या दुगाचाच फुटू काढ,” तिची ती प्रेमळ फर्माईश आणि त्यानंतर मिळालेला खास बुंदीचा लाडू.करोडो मोलाचे सुख देवून गेला पाणीदार इंदिरानगर तांड्यावर.