इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपताना काही घराणी केवळ नावापुरती उरत नाहीत, तर ती एक चालतीबोलती परंपरा बनतात. लोमटे परिवार हे असंच एक नाव. या समृद्ध परंपरेचे मूळ शोधताना आपण पोहोचतो ते आद्य पुरुष रवीसाहेब लोमटे यांच्यापर्यंत. रवीसाहेबांनंतर ही धुरा सांभाळली दाजीसाहेब लोमटे यांनी. पण या घराण्याच्या इतिहासातील एक उत्तुंग आणि दैदिप्यमान व्यक्तिमत्व म्हणजे दाजीसाहेबांचे वडील 'आबाजी लोमटे'.
नवाबी थाटाचं शेतकरी व्यक्तिमत्व: आबाजी
ऊर्फ आप्पाराव
आबाजींचे पूर्ण नाव आबाजी बाळासाहेब
पाटील, पण लोक त्यांना
प्रेमाने आणि आदराने 'आप्पाराव' म्हणून ओळखत. आप्पाराव म्हणजे केवळ एक
नाव नव्हतं, तर तो एक दबदबा होता.
त्यांची शेती करण्याची पद्धत इतकी अनोखी आणि कल्पक होती की आजही त्याचे किस्से
ऐकताना अचंबा वाटतो.
·
अफाट
कल्पकता: आप्पाराव
आपल्या शेतीभोवती दगडांची पळ (भिंत) रचत असत.
·
सुपीकतेचा
ध्यास: त्या
भिंतींच्या आत गाळ किंवा माती टाकून ते जमीन सुपीक करत आणि त्यावर नंदनवन फुलवत.
त्यांची ही 'अफ़लातून' शेती पाहण्यासाठी स्वतः निझाम सरकारचे सरदार खास भेटीला येत असत.
ती हिरवीगार शेती आणि आप्पारावांची मेहनत पाहून थक्क झालेल्या निझामी सरदारांनी
त्यांना त्या काळचा 'कृषिभूषण' हा सन्मान (जो त्यावेळी वेगळ्या नावाने
ओळखला जाई) देऊन गौरविले होते.
कर्तृत्व, दातृत्व आणि 'नवाब' पदवी
आप्पारावांचे कर्तृत्व केवळ शेतीपुरते
मर्यादित नव्हते. त्यांचे दातृत्व आणि समाजाप्रती असलेली निष्ठा पाहून निझाम
सरकारने त्यांना 'नवाब' ही पदवी बहाल केली होती. एका मराठी
मातीच्या पुत्राला त्याच्या कर्माने 'नवाब' बनवले,
ही या घराण्यासाठी अत्यंत अभिमानाची
गोष्ट आहे.
मात्र, या सर्व पदव्या आणि सन्मानांपेक्षाही
लोमटे परिवारासाठी सर्वात मोलाची गोष्ट ठरली, ती म्हणजे अंबाजोगाईची 'पाटीलकी'.
आबाजींच्या काळापासून ही पाटीलकी लोमटे
घराण्याकडे आली. आबासाहेबांचे
चिरंजीव म्हणजे दाजीसाहेब.
काळ बदलला, पिढ्या बदलल्या, पण काही माणसांच्या
आठवणींचा दरवळ आजही घराघरांत साठवलेला असतो. दाजीसाहेब लोमटे यांचे एक अतिशय
सात्विक आणि तेजस्वी व्यक्तिमत्व समोर आले. त्यातून जुन्या काळातील नीतिमत्ता आणि
माणुसकीचे दर्शन घडते.
दाजीसाहेब हे शेतीनिष्ठ माणूस, पण त्यांचं मन
आभाळासारखं मोठं होतं. "खळ्यावर
धान्य मोजताना कुणी मदतीसाठी आलं, तर दाजीसाहेब त्याला संकोचू द्यायचे नाहीत. ते म्हणायचे— तुला
जेवढं नेता येईल तेवढं ने, मी
पाठ फिरवतोय."
घेणाऱ्याला कमीपणा वाटू नये म्हणून
स्वतःची पाठ फिरवून उभे राहणारा हा माणूस खऱ्या अर्थाने 'मोठ्या मनाचा' होता. त्यांच्या
वाड्यातून कुणी रिकाम्या हाती जात नसे. मग ते खडकपुऱ्यातले लोक असोत वा परिसरातील
मुले; भुईमुगाच्या
शेंगा असोत वा धान्य, प्रत्येकाचा
वाटा तिथे ठरलेला असायचा.
दाजीसाहेब हे पक्के वारकरी.
"विठ्ठल" हेच त्यांचे दैवत आणि हीच त्यांची जीवनपद्धती. त्यांनी
घरामध्ये इतर कोणत्याही कर्मकांडाला थारा दिला नाही. अगदी घरातील सुनांनाही
त्यांनी हीच शिस्त लावून दिली होती. बाह्य अवडंबरापेक्षा नामाचा गजर त्यांना अधिक
प्रिय होता.
एकत्र कुटुंब चालवताना लागणारा संयम आणि
चातुर्य दाजीसाहेबांकडे उपजत होते. दाजीसाहेब घरातल्या प्रत्येकाची काळजी घेत.
घरात काहीही वस्तू आली—अगदी खोबऱ्याच्या तेलासारखी छोटी गोष्ट असली—तरी ते स्वतः
सर्वांना तिचा वाटा निगुतीने वाटून देत. "तुझं तू तुझ्या जवळ ठेव" असं
म्हणत ते सुनांमध्ये भेदभाव न ठेवता समतोल राखायचे. घरात दूध-दुभत्याची चंगळ
असायची आणि आर्थिक नाड्याही त्यांच्याच हातात असायच्या. त्यांच्या कडक शिस्तीमागे
कुटुंबाला एकत्र ठेवण्याची एक अघोषित माया दडलेली होती.
दाजीसाहेब केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर ते एका संस्कृतीचे
प्रतीक होते.
काळाच्या ओघात अनेक पिढ्या येतात आणि
जातात, पण काही माणसं
एखाद्या वटवृक्षासारखी असतात, ज्यांच्या
छायेखाली संपूर्ण कुटुंब आणि नात्यागोत्याचं रान बहरून येतं. अशाच एका मोठ्या
व्यक्तिमत्वाचं नाव म्हणजे दाजीसाहेब.
दाजीसाहेबांच्या व्यक्तिमत्त्वाबद्दल
सांगायचं झालं तर डोळ्यासमोर उभी राहते ती त्यांची 'पैशांनी गच्च भरलेली मोठी पेटी'.
ती पेटी केवळ धनदौलतीचं प्रतीक नव्हती,
तर ती त्यांच्या कष्टाची आणि समृद्धीची
साक्ष होती. दाजीसाहेब हे त्यांच्या आई-वडिलांचे एकुलते एक पुत्र. सख्खा भाऊ नाही
की सख्खी बहीण नाही; पण
नियतीने त्यांच्या नशिबात एवढा मोठा परिवार लिहिला होता की, एका एकाकी पुत्राने पुढे एका अवाढव्य
गोकुळाची निर्मिती केली. त्यांच्या अर्धांगिनी रुक्मिणबाई या इथल्याच भोसले घराण्यातील (पंडितराव
भोसले यांच्या आत्या). या दांपत्याने आपल्या संसाराचा गाडा अशा काही दिमाखात हाकला
की, त्यांना पाच मुलं आणि
पाच मुली असं दहा रत्नांचं लेणं लाभलं.
पंचप्राण: दाजीसाहेबांचे पाच पुत्र
दाजीसाहेबांच्या पाच पुत्रांनी आपापल्या
परीने या घराण्याचा वेल विस्तारला:
१. यशवंतराव: हे सर्वात मोठे. त्यांच्या पोटी
गजाननराव गुरुजी, काकासाहेब,
शिवाजी मामा, पांडुरंग (ॲडव्होकेट) आणि प्रभाकर अशी
कर्तबगार मुलं जन्माला आली. सुशीलाबाई आणि नागूताई या त्यांच्या दोन कन्या.
२. काशिनाथराव: त्यांच्या परिवारात नागोराव पप्पा,
अण्णासाहेब, दाजीसाहेब, राजाभाऊ, राजेश साहेब आणि चंद्रकला (नगर परिषद
सदस्या) व बेबी नंदा यांचा समावेश होतो.
३. गोपीनाथराव: यांच्या शाखेतून माणिकराव (जे दत्तक
गेले), प्रताप, नरसिंग (चंदू मामा), दौलत (कमलाकर), शशिकांत (आनंद) आणि जयसिंग असा मोठा
राबता राहिला. तसेच सत्यशीला, मंगल
(विद्यमान सरपंच), ललिता,
सुवर्णा आणि अनुराधा (डॉक्टर) अशा अकरा
जणांच्या गोकुळाने हे घर भरलेले राहिले.
४. आप्पाराव (आप्पासाहेब): यांना सूर्यकांत हा
पुत्र आणि विजयाबाई व बारकू या दोन कन्या.
५. बाळासाहेब (तात्या): सर्वात धाकटे.
यांच्या पोटी बबन (दाजीसाहेब), सुनील
काका, दिनू (दिनेश),
महेश आणि रणजित हे पुत्र, तर सीमा ही लाडकी कन्या जन्माला आली.
लेकी-सुनांचे ऋणानुबंध
दाजीसाहेबांनी आपल्या पाचही मुलींना
उत्तम शेती-वाडी बघून चांगल्या घरी दिले. मोठी मुलगी धोंडूबाई असरडोहला, ढमुबाई बोरीसावरगावला, तर जनाबाई (जना आत्या) या बाळासाहेब
तात्यांकडेच असायच्या. तोळाबाई सोनपेठला आणि सर्वात धाकटी शांताबाई बामदापूरच्या घरात
गृहलक्ष्मी झाली.
एका माणसापासून सुरू झालेला हा प्रवास
आज शेकडो नात्यांच्या गुंफणीत रूपांतरित झाला आहे. दाजीसाहेबांची ती 'पेटी' कदाचित आज आठवणींच्या कप्प्यात असेल,
पण त्यांनी निर्माण केलेली ही 'माणसांची संपत्ती' आजही लोमटे घराण्याचा वारसा अभिमानाने
पुढे नेत आहे.
लोमटे घराण्याचा इतिहास केवळ पारंपरिक
शेतीपुरता मर्यादित नसून तो नवनवीन व्यावसायिक क्षितिजे शोधणारा राहिला आहे. या
कुटुंबात शेतीव्यतिरिक्त इतर व्यवसायांचे पहिले पाऊल सुवर्णा मावशींच्या वडिलांनी
टाकले. त्यांनी केवळ एका क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित न करता टोप्यां व्यवसाय
यशस्वीपणे चालवला. व्यवसायाप्रती त्यांची निष्ठा इतकी दांडगी होती की, निवासासाठी पुण्यात
गेल्यानंतरही केवळ व्यापाराच्या ओढीने ते आपल्या मुळांकडे परतले. इतकेच नाही तर, त्यांनी
हैदराबादमध्ये दरगड यांच्यासोबत शेंगांचा मोठा व्यापार करून घराण्याच्या शिरपेचात
मानाचा तुरा रोवला. त्यांच्या या वारशातूनच पुढे गजाननराव गुरुजींसारख्या
व्यक्तींनीही शिक्षकी पेशाच्या माध्यमातून व्यवसायात विविधता आणली.
शिक्षण हा या घराण्याचा पाया राहिला
आहे. ज्या काळात मुलींच्या शिक्षणाबाबत समाज साशंक होता, त्या काळात सुवर्णा
मावशींच्या वडिलांनी आणि आईने आपल्या मुलींना शिकवण्याचा ठाम निश्चय केला होता.
त्यांच्या मोठ्या बहिणीने हिंदी विषयात एम.ए. पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले होते, तर स्वतः सुवर्णा
मावशींनी शिक्षिका म्हणून आपली ओळख निर्माण केली. विशेष म्हणजे, लग्नापेक्षा मुलीचे
शिक्षण पूर्ण व्हावे, असा
आग्रह धरणारे त्यांचे वडील त्या काळातील एक पुरोगामी विचारवंतच होते.
सुवर्णा मावशींचे लहानपण हे एखाद्या
मुक्त पाखरासारखे होते. घरातील इतर मुली घरकामात व्यस्त असताना, सुवर्णा मावशी मात्र
मैदानावर गोट्या खेळण्यात किंवा मुलांप्रमाणे बागडण्यात रमत असत. त्यांचा हा 'टॉम बॉय' स्वभाव आणि साहसी
वृत्ती त्यांना इतर बहिणींपासून वेगळे ठरवत असे. ज्याकाळी मुलींवर अनेक बंधने होती, अशा काळात त्यांनी
सायकल चालवण्याचे धाडस केले आणि मैदानी खेळात स्वतःला झोकून दिले. घरातील
चौकटीपेक्षा बाहेरचे जग त्यांना नेहमीच अधिक आकर्षित करत राहिले. सुवर्णा मावशींचा
हा प्रवास म्हणजे परंपरांच्या आदरासोबतच स्वतःची स्वतंत्र वाट निर्माण करणाऱ्या
एका करारी स्त्रीची गाथा आहे.
सुवर्णा मावशींच्या जीवनात शिक्षणाची ओढ
ही केवळ एक कर्तव्य म्हणून आली नाही, तर ती एका आनंदी प्रवासासारखी होती. सुवर्णा मावशींच्या
वडिलांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी घेतलेली भूमिका अत्यंत मोलाची ठरली. वडिलांच्या
शब्दांचे आणि शिस्तीचे बंधन होते म्हणून शिक्षण घ्यावेच लागले, तरीही त्या प्रवासात सुवर्णा मावशींनी
कधीच ओझे मानले नाही. त्यांच्या मोठ्या बहिणीने लग्नानंतर जिद्दीने एम.ए. पर्यंतचे
शिक्षण पूर्ण केले, परंतु
सुवर्णा मावशी आणि त्यांच्या धाकट्या बहिणीने मात्र अविवाहित असतानाच शिक्षणाची
वाट धरली.
सुवर्णा मावशींचे शालेय शिक्षण
अंबाजोगाईच्या प्रसिद्ध 'खोलेश्वर'
विद्यालयात झाले. हा काळ त्यांच्या आयुष्यातील
अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा होता. विशेष म्हणजे, त्यांच्या वेळेस शाळेने 'सेमी-इंग्रजी' (Semi-English) माध्यमाची पहिलीवहिली बॅच सुरू केली
होती आणि सुवर्णा मावशी त्या ऐतिहासिक बॅचच्या विद्यार्थिनी होत्या. प्रदीप
गिरवलकर, दीपक गद्रे, विलास पत्की, सुनील कराडे, श्रीकांत वालवडकर आणि स्मिता क्षीरसागर अशा सवंगड्यांच्या सोबतीने त्यांचे शालेय आयुष्य
बहरत गेले.
शिक्षकांच्या प्रभावाविषयी सांगताना
सुवर्णा मावशींच्या डोळ्यासमोर आजही दोन नावे प्रामुख्याने येतात—चौसाळकर गुरुजी
आणि संदीकर गुरुजी. संदीकर गुरुजी त्यांच्या मधाळ बोलण्यामुळे आणि प्रेमळ
स्वभावामुळे मनावर कायमचे कोरले गेले, तर चौसाळकर गुरुजींनी त्यांच्या इंग्रजी शिकवण्याच्या
पद्धतीतून सुवर्णा मावशींच्या मनात या भाषेप्रती कमालीची गोडी निर्माण केली.
आठवीपासूनच त्यांना इंग्रजी विषय आवडू लागला आणि सरांच्या शिकवण्याच्या खास
शैलीमुळे या विषयात त्यांना गती मिळत गेली. शाळेत इंग्रजी आवडीचे असूनही, त्यांनी पुढच्या शिक्षणासाठी सायन्स
(विज्ञान) शाखा निवडली, जे
त्यांच्या प्रगत शैक्षणिक विचारांचे प्रतीक ठरले.
सुवर्णा मावशींचा शैक्षणिक प्रवास हा
केवळ पुस्तकी ज्ञानापुरता मर्यादित नव्हता, तर तो विविध अनुभवांनी आणि खेळांच्या
मैदानाने समृद्ध झालेला होता. शालेय शिक्षणानंतर त्यांनी विज्ञानाची वाट धरली,
पण त्यामागे एक रंजक कारण होते. त्यांना
मराठवाडा कॉलेजला जायची इच्छा नव्हती आणि कला शाखेला प्रवेश घेतल्यास तिथेच जावे
लागले असते, म्हणून त्यांनी
आवर्जून विज्ञान (Science) शाखा
निवडली. पुढे त्यांनी बायोलॉजी (जीवशास्त्र) विषयातून आपली बी.एस्सी. पदवी पूर्ण
केली.
महाविद्यालयीन जीवनातही त्यांच्यावर
अनेक शिक्षकांचा दाट प्रभाव होता. अकरावी-बारावीला असताना वैद्य सर आणि
केमिस्ट्रीचे लवंदे सर त्यांच्या विशेष आवडीचे होते. लवंदे सरांचा स्वभाव अत्यंत
मोकळा आणि घरच्यासारखा होता. "नवाबासारखी राहू नकोस" असे हक्काने
म्हणणारे आणि विद्यार्थ्यांच्या सोयीनुसार तास घेणारे लवंदे सर त्यांना खूप प्रिय
होते. तसेच पांडे मॅडम यांच्यातील मृदू भाषेनेही त्यांना भुरळ घातली होती.
अभ्यासासोबतच सुवर्णा मावशींचे खरे रूप
मैदानावर उजळून निघत असे. त्या केवळ खेळाडू नव्हत्या, तर एक कणखर नेतृत्व होत्या.
·
मैदानी
खेळांतील यश: शालेय स्तरावर त्यांनी खो-खो आणि लांब उडीत चमक दाखवली.
खो-खोमध्ये त्यांनी राज्य पातळीपर्यंत मजल मारली, तर कबड्डीत त्या जिल्हा स्तरावर
खेळल्या.
·
नेतृत्व
गुण: त्या
कबड्डी संघाच्या कॅप्टन होत्या. महाविद्यालयात गेल्यावर व्हॉलीबॉल खेळताना त्यांनी
विभागीय स्तरावर प्रतिनिधित्व केले.
·
सांस्कृतिक
ओढ: खेळांसोबतच
त्यांनी महाराष्ट्र मेळा आणि नवकिरण मेळ्यामध्येही हिरीरीने सहभाग नोंदवला होता.
महाविद्यालयातील राजकारणाचे आणि
निवडणुकांचे अनुभवही त्यांच्या गाठीशी आहेत. सातवीपर्यंत त्या मॉनिटर होत्या,
परंतु कॉलेजमध्ये 'एलआर' (Ladies Representative) पदासाठी उभ्या राहिल्या असताना त्यांना
पराभवाचा सामना करावा लागला. मुलींच्या अंतर्गत राजकारणामुळे आणि म मतांच्या
विभाजनामुळे त्या जरी निवडणूक हरल्या, तरी त्यांच्या धाडसी आणि स्पष्टवक्त्या स्वभावात काहीही फरक
पडला नाही. सुवर्णा मावशींचे हे महाविद्यालयीन दिवस म्हणजे खेळातील चपळता, अभ्यासातील निष्ठा आणि आयुष्यातील
चढ-उतारांना सामोरे जाण्याची एक मोठी तालीमच होती.
आयुष्याच्या वाटेवर कधी सुखाची सावली
असते, तर कधी कठीण
प्रसंगांचे ऊन सोसावे लागते. सुवर्णा मावशींच्या जीवनातही लग्नानंतर असेच एक
अनपेक्षित वळण आले. १९८५ मध्ये कोल्हापूरच्या शहाजी छत्रपती कॉलेजमधील
प्राध्यापकांशी त्यांचे लग्न झाले. लग्नापूर्वी त्यांनी अंबाजोगाईत बी.एड. पूर्ण
केले होते. विशेष म्हणजे, सुरुवातीला
बी.एड. करण्याची त्यांची फारशी इच्छा नव्हती, परंतु घरच्यांच्या आग्रहाखातर त्यांनी
प्रवेश घेतला आणि नंतर मात्र अत्यंत आवडीने आणि गुणवत्तेने ते पूर्ण केले.
लग्नानंतरही त्यांनी 'स्वामी
सर्वानंद' या इंग्रजी
माध्यमाच्या शाळेत ज्ञानदानाचे कार्य केले.
लग्नानंतरचे सुरुवातीचे आयुष्य
कोल्हापूरमध्ये सुखात व्यतीत होत होते, परंतु मुलीच्या जन्मानंतर सुवर्णा मावशींना एका गंभीर सत्याची
जाणीव झाली. त्यांच्या पतींना मानसिक आजाराने ग्रासले होते. करिअरमध्ये मागे
राहिल्याची भावना आणि सहकाऱ्यांच्या प्रगतीमुळे आलेले नैराश्य (Depression)
यातून हा त्रास बळावला होता. हे संकट
मोठे होते, पण सुवर्णा मावशींनी
कमालीचा संयम राखला. आपल्या पतीच्या आजाराची वाच्यता त्यांनी माहेरी कधीच केली
नाही; सर्व काही स्वतःच्या
हिमतीवर पेलण्याचा त्यांनी निश्चय केला.
पतीच्या उपचारांसाठी त्यांनी कोल्हापूर
ते मिरज असा मोठा संघर्ष केला. सुरुवातीला चुकीच्या उपचार पद्धतीमुळे त्यांना अनेक
धक्क्यांना (Shocks) सामोरे
जावे लागले, परंतु नंतर मिरज
येथील 'कृपामयी' रुग्णालयात योग्य उपचारांमुळे त्यांच्या
प्रकृतीत सुधारणा होऊ लागली. या संपूर्ण कठीण काळात त्यांची नऊ महिन्यांची मुलगी
श्रद्धा सोबत होती. पतीला आजारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि संसाराचा गाडा
हाकण्यासाठी सुवर्णा मावशी एखाद्या कणखर कडासारख्या उभ्या राहिल्या.
संकटांनी वेढलेले असतानाही त्यांनी
आपल्या शिक्षणाची ओढ कायम ठेवली. लग्नानंतरच्या या सर्व जबाबदाऱ्या पार पाडत
असतानाच त्यांनी एम.ए. (इंग्रजी) पूर्ण करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. हा निर्णय
केवळ पदवी मिळवण्यासाठी नव्हता, तर
प्रतिकूल परिस्थितीतही स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी आणि ज्ञानाची शिदोरी समृद्ध
करण्यासाठी होता. सुवर्णा मावशींचा हा प्रवास म्हणजे केवळ एका पत्नीचा किंवा आईचा
संघर्ष नसून, तो एका विदुषीच्या
अढळ आत्मविश्वासाचा आणि धैर्याचा पुरावा आहे.
मानवी जीवन हे कधी कधी अशा वळणावर येऊन
थांबते, जिथे नियती आणि
परिस्थिती दोन्ही एकाच वेळी आपली परीक्षा घेत असतात. सुवर्णा मावशींच्या
आयुष्यातही असाच एक काळाकुट्ट अध्याय सुरू झाला. पतीला होणाऱ्या मानसिक त्रासाचे
मूळ त्यांच्या भूतकाळात होते; दहावी
आणि महाविद्यालयीन जीवनातही त्यांना असा त्रास झाला होता, परंतु यावेळी तो अधिक तीव्र होता. मिरज
येथील 'कृपामयी' रुग्णालयातील डॉक्टरांनी औषधे सातत्याने
सुरू ठेवण्याचा कडक सल्ला दिला होता. मात्र, दुर्दैवाने सुवर्णा मावशींच्या
सासऱ्यांनी औषधांचे महत्त्व ओळखले नाही. "आता तो बरा झाला आहे" या
भाबड्या विश्वासापोटी त्यांनी ती महत्त्वाची औषधे कचराकुंडीत फेकून दिली आणि पुढील
उपचार थांबवले. सुवर्णा मावशींनी औषधे सुरू ठेवण्याचा खूप आग्रह धरला, पण वाडवडिलांच्या शब्दापुढे त्यांचे
काही चालले नाही.
या कौटुंबिक तणावात संसाराची विण अधिकच
उसवत गेली. कोल्हापूरच्या प्रतिभानगरमध्ये घर घेण्याचे त्यांचे स्वप्न होते.
त्यासाठी अंबाजोगाईच्या प्रशांत नगरमधील एक प्लॉटही विकला गेला, पण आर्थिक ओढाताण आणि घराण्यातील
विसंवाद वाढतच राहिला. सुवर्णा मावशींच्या सासऱ्यांनी पाठवलेल्या एका पत्राने आगीत
तेल ओतण्याचे काम केले. त्या पत्रातील उपरोधिक शब्दांनी पतीच्या मनावर आधीच
असलेल्या नैराश्याचा ताण अधिकच वाढवला.
नियतीचा शेवटचा घाला मात्र अत्यंत भीषण
होता. त्यांच्या पतीच्या कॉलेजमधील एका सहकाऱ्याने, निर्मळ सरांनी, मानसिक संतुलन बिघडल्यामुळे सार्वजनिक
ठिकाणी केलेल्या एका कृतीचा त्यांच्या पतीच्या मनावर खोलवर परिणाम झाला.
"आपल्यालाही असाच त्रास होतोय, आपणही असेच होऊ का?" या भीतीपोटी आणि सततच्या नैराश्यापोटी
त्यांनी अवघ्या आठवडाभरातच टोकाचे पाऊल उचलले आणि आत्महत्या केली.
सुवर्णा मावशींसाठी हा काळ सुन्न करणारा
होता. एका बाजूला नऊ महिन्यांची चिमुकली मुलगी आणि दुसऱ्या बाजूला कोसळलेला
संसाराचा डोलारा. अशा परिस्थितीतही त्यांनी स्वतःला सावरले. दुःखाचा डोंगर समोर
उभा असतानाही त्यांनी हार मानली नाही. हा केवळ एका अपघाताचा अंत नव्हता, तर सुवर्णा मावशींच्या आयुष्यातील एका
नव्या संघर्षाची आणि अढळ धैर्याची ही सुरुवात होती.
अशा एकाकीपणाच्या काळात त्यांना आधार
मिळाला तो त्यांच्या जिवलग मैत्रीण मीता नाडगौडा (मुजुमदार) यांच्या रूपाने.
प्रतिभानगर आणि रुईकर कॉलनी अशा दोन टोकांच्या अंतरावर राहत असूनही, मीता नाडगौडा आपल्या पतीसह सुवर्णा
मावशींना भेटायला येत असत. त्यांनी केवळ भावनिक आधारच दिला नाही, तर सुवर्णा मावशींच्या कठीण काळात
त्यांना कामाच्या ठिकाणाहून सवलत मिळावी यासाठी संस्थाचालकांशीही चर्चा केली.
"तू काळजी नको करू, आम्ही
तुझ्यासोबत आहोत," हे
मीता नाडगौडा यांचे शब्द सुवर्णा मावशींसाठी त्याकाळी संजीवनी ठरले.
त्यांच्या आयुष्यातील तो काळा दिवस
मात्र अत्यंत चटका लावून जाणारा होता. पतीच्या निधनाच्या दिवशी सुवर्णा मावशी
दुपारी शाळेतून आल्यावर आईने त्यांना जेवण्याचा आग्रह केला, पण पतीने त्यांच्याशिवाय जेवायला नकार
दिला होता. नेहमी दुपारी न झोपणाऱ्या सुवर्णा मावशींना त्या दिवशी अचानक गाढ झोप
लागली. त्या झोपेत असतानाच नियतीने क्रूर डाव साधला आणि त्यांचे पती कायमचे सोडून
गेले.
पतीच्या निधनानंतर सासरच्या मंडळींनी
"आम्ही हिला सांभाळू शकत नाही" असे स्पष्टपणे सांगितले. अशा पडत्या काळात
त्यांचे माहेर त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले. तात्या आणि आईने पुढाकार
घेऊन त्यांचे सांत्वन केले आणि चौदाव्याचा विधी उरकल्यानंतर त्यांना सन्मानाने
अंबाजोगाईला परत आणले.
अंबाजोगाईला परतल्यानंतर सुवर्णा
मावशींनी पुन्हा एकदा शून्यातून विश्व उभे करण्यास सुरुवात केली. बापूंच्या
आग्रहाखातर त्यांनी तिकडेच राहण्याचा निर्णय घेतला. १९९० मध्ये त्यांनी एका मराठी
माध्यमाच्या शाळेतून आपल्या नोकरीच्या प्रवासाला नव्याने सुरुवात केली. हा प्रवास
केवळ नोकरीचा नव्हता, तर
एका कणखर स्त्रीने स्वतःच्या पायावर उभे राहून वडिलांचा विश्वास सार्थ ठरवण्याचा
होता.
अंबाजोगाईच्या शैक्षणिक इतिहासात १९९०
हे वर्ष सुवर्णा मावशींच्या रूपाने एक नवी पहाट घेऊन आले. पतीच्या निधनानंतर खचून
न जाता, त्यांनी स्वतःला
समाजकार्यात झोकून दिले आणि 'वेणूताई
कन्या शाळे'ची मुहूर्तमेढ रोवली.
एका जुन्या वाड्यात सुरू झालेली ही शाळा म्हणजे सुवर्णा मावशींच्या ध्येयवेड्या
प्रवासाची सुरुवात होती. सुरुवातीच्या काळात शाळेत मुलींना आणणे हे एक मोठे आव्हान
होते. वस्ती-वस्त्यांमध्ये फिरून, प्रसंगी
पालकांशी भांडून त्यांनी वंचित समाजातील मुलींना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणले.
वडरवाडा, संत कबीर नगर आणि
रायगड नगरमधील मुलींना शाळेची गोडी लावताना त्यांनी केवळ शिक्षिकेची नाही, तर एका खंबीर मुख्याध्यापिकेची भूमिका
बजावली.
भगवाराव बापूंचा सुवर्णा मावशींच्या
निर्णयक्षमतेवर इतका अढळ विश्वास होता की, त्यांनी शाळेच्या घडणीची सर्व जबाबदारी त्यांच्यावरच सोपवली
होती. शाळेची शिस्त राखताना त्यांच्या डोळ्यासमोर मामा क्षीरसागर आणि डबीर
गुरुजींसारख्या महान शिक्षकांचा आदर्श असे. बाहेरून करारी आणि शिस्तप्रिय
वाटणाऱ्या मुख्याध्यापिकेच्या आत एक मायेची आई दडलेली होती. हीच माया आणि योग्य मार्गदर्शन
यामुळे कित्येक मुलींचे आयुष्य सावरले गेले.
ं
असाच एक अविस्मरणीय प्रसंग एका
विद्यार्थिनीच्या बाबतीत घडला, जी
तिच्या वर्तणुकीमुळे एमआयटीमधून काढली गेली होती. ती मुलगी वह्यांवर मैत्रीनींना शिक्षकांना
उद्देशून चुकीचे लिहीत असे. सुवर्णा मावशींनी हे प्रकरण रागावून नाही तर समजुतीने
हाताळले. इतर शाळांतून तिची माहिती काढली आणि तिच्या आईला बोलावून घेऊन योग्य ते
समुपदेशन (Counseling) केले.
सुवर्णा मावशींची माया आणि इंगोले सरांची साथ यामुळे ती मुलगी केवळ ताळ्यावरच आली
नाही, तर पुढे हैदराबादला
यशस्वी इंजिनिअर बनली. आज ती मुलगी आणि तिचे कुटुंब सुवर्णा मावशींच्या संपर्कात
आहे, हाच त्यांच्या
शैक्षणिक तपस्येचा सर्वात मोठा सन्मान आहे.
शाळेचा विस्तार होताना प्राथमिक
विभागापासून ते हायस्कूलच्या इमारतीपर्यंतचा प्रत्येक दगड सुवर्णा मावशींच्या
मेहनतीचा साक्षीदार आहे. आज या शाळेतून घडणाऱ्या प्रत्येक मुलीमध्ये सुवर्णा
मावशींच्या विचारांचे आणि संस्कारांचे प्रतिबिंब उमटलेले दिसते.
काही नाती शब्दांच्या पलीकडली असतात,
ती केवळ डोळ्यांतील ओलाव्यातूनच व्यक्त
होतात. सुवर्णा मावशींसाठी त्यांची कन्या मैथिली हे केवळ नाव नसून, त्यांच्या जगण्याचा श्वास आणि हृदयाचा
तुकडा आहे. मैथिलीचे नाव काढताच मावशींचे डोळे आजही भरून येतात, कारण या लेकीने मावशींच्या आयुष्यातील
संघर्षाच्या काळात त्यांना जी साथ दिली, ती शब्दातीत आहे.
मैथिली ही अत्यंत गुणी आणि समंजस मुलगी.
तिचे मोठेपण यातच आहे की, जर
कधी आईचे काही चुकले तर ती हक्काने बोलते आणि आईला समजूनही घेते. संयुक्त कुटुंबात
राहत असताना आपल्या आयुष्यात वडिलांची कमतरता तिला वेळोवेळी जाणवत असे, विशेषतः रात्रीच्या वेळी जेव्हा इतर
भावंडे आपापल्या आई-वडिलांकडे जात असत. अशा वेळी तिचे मन व्याकुळ व्हायचे आणि ती आईकडे
हट्ट धरून विचारायची, "आई,
मला कोणीतरी दत्तक घे ना? मला माझं म्हणायला कोणीतरी हवंय".
मात्र, ही पोकळी तिने आपल्या
मामांना वडिलांच्या स्थानी मानून भरून काढली. तिने कधीही इतर भावंडांशी वाद घातला
नाही किंवा कशाचाही अनाठायी हट्ट केला नाही.
मैथिलीचे तिच्या आजी-आजोबांवर
(हातोल्याचे) अतोनात प्रेम होते. सुवर्णा मावशी जेव्हा शाळेच्या कामात व्यस्त असत,
तेव्हा या आजी-आजोबांनीच मैथिलीचा
सांभाळ केला होता. तिचे बालपण कोल्हापूर, तळेगाव आणि अंबाजोगाई अशा विविध शहरांतून प्रवास करत घडले.
कोल्हापूरच्या ताराराणी विद्यापीठ येथील शाळेत तिचे प्रवेश निश्चित झाले होते,
पण नियतीने पुन्हा एकदा फासे उलटवले आणि
तो प्रवास वेगळ्या दिशेला वळला.
मैथिलीच्या शिक्षणाची आणि संगोपनाची
जबाबदारी सुवर्णा मावशींनी अत्यंत निष्ठेने पार पाडली. दहावीपर्यंत तिला कधीही
बाहेरच्या ट्यूशनची गरज भासली नाही; मावशी आणि त्यांच्या लहान बहिणीने घरीच तिचा अभ्यास घेतला.
स्वभावाने नाजूक असलेल्या मैथिलीला खेळांची फारशी आवड नव्हती, पण तिला कलेची ओढ होती. देगलूरकरांकडे
तिने शास्त्रीय संगीताचे धडे गिरवले आणि गाण्याच्या चार परीक्षाही यशस्वीरीत्या
पूर्ण केल्या.
मैथिली म्हणजे सुवर्णा मावशींच्या
आयुष्यातील तो प्रकाश आहे, ज्याने
दुःखाच्या अंधारातही त्यांना वाट दाखवली. आई आणि मुलगी यांच्यातील हे नाते केवळ
रक्ताचे नसून, ते
परस्परांना सावरून धरणाऱ्या दोन सहकाऱ्यांचे आणि जिवलग मैत्रिणींचे आहे.
सुवर्णा मावशींच्या आयुष्यात अंबाजोगाई
या नगरीचे स्थान केवळ एका गावापुरते मर्यादित नसून ते एका भक्कम आधारस्तंभासारखे
राहिले आहे. आयुष्याच्या प्रत्येक कठीण प्रसंगात अंबाजोगाईच्या लोकांनी त्यांना
आपले मानून खंबीर साथ दिली. ही नगरी सुवर्णा मावशींच्या पाठीशी अशा वेळी उभी
राहिली, जेव्हा त्यांना मदतीची
आणि मार्गदर्शनाची सर्वाधिक गरज होती. आज सुवर्णा मावशी केवळ एक शिक्षिका किंवा
मुख्याध्यापिका म्हणून ओळखल्या जात नाहीत, तर लोमटे कुटुंबातील परदेशवारी करणाऱ्या पहिल्या महिला
म्हणूनही त्यांचा नावलौकिक आहे. एकटीने जगभर फिरणे, विविध लोकांशी संवाद साधणे आणि सामाजिक
कार्यात हिरिरीने भाग घेणे, यातून
त्यांच्यातील धाडसी आणि स्वतंत्र विचारांचे दर्शन घडते.
सुवर्णा मावशींच्या शिरपेचात आणखी एक
मानाचा तुरा म्हणजे, लोमटे
कुटुंबातील पहिले पुस्तक लिहिण्याचा मानही त्यांनीच मिळवला आहे. हे पुस्तक केवळ
साहित्याची आवड म्हणून जन्माला आले नाही, तर ते एका मानसिक संघर्षातून उमटलेले शब्द आहेत.
सेवानिवृत्तीनंतर आणि कोव्हिडच्या काळात आलेल्या एकाकीपणा ग्रासले होते. अमेरिकेत
मुलीकडे असतानाही त्यांना स्वतःच्या आयुष्यातून काहीतरी निसटून चालल्याची जाणीव
होत होती. या मानसिक पोकळीतून बाहेर पडण्यासाठी आणि मनाला उभारी देण्यासाठी
त्यांनी लेखणी हाती घेतली. 'श्रद्धा
ढवण' यांच्यासारख्या
मुलींच्या संघर्षातून प्रेरणा घेऊन त्यांनी आपल्या समाजातील मुलींसाठी लिहायला
सुरुवात केली. या लेखनप्रवासात त्या इतक्या हरवून गेल्या की, ज्या नैराश्यासाठी त्यांना औषधांची मदत
घ्यावी लागत होती, त्यातून
त्या शब्दांच्या आधाराने बाहेर पडल्या.
आज आपल्या समृद्ध आयुष्याकडे वळून
पाहताना सुवर्णा मावशींना समाधान वाटते. बऱ्याच चांगल्या गोष्टी त्यांच्या हातून
घडल्या, तरीही काही गोष्टी
राहून गेल्याची जाणीव त्यांना आहे. प्रवासात कळत-नकळत कोणाची मने दुखावली गेली
असतील, तर त्याबद्दल
त्यांच्या मनात आज एक सुज्ञ हळहळ आणि 'रिग्रेट' आहे.
उरलेले आयुष्य कोणाचेही मन न दुखवता आणि आनंदाने व्यतीत करण्याचा निर्धार त्यांनी
केला आहे. सुवर्णा मावशींचा हा प्रवास म्हणजे शून्यातून विश्व उभे करणाऱ्या आणि
संकटांना संधीत रूपांतरित करणाऱ्या एका विदुषीची यशोगाथा आहे.
एकेकाळी जल स्वराज्य चळवळीसारख्या
सामाजिक उपक्रमांत सक्रिय असणाऱ्या सुवर्णा मावशी आता काहीशा शांत आणि स्वतःमध्ये
रमलेल्या दिसतात. मात्र, हा
संन्यास नसून तो स्वतःसाठी जगण्याचा एक जाणीवपूर्वक घेतलेला निर्णय आहे. सहा-सहा
महिने परदेशात राहणे, युरोपसारख्या
देशांचा प्रवास करणे आणि भारताच्या विविध कानाकोपऱ्यांत फिरणे, यातून त्या आता केवळ 'स्वतःसाठी' जगण्याचा आनंद घेत आहेत. आज त्या
पुण्यात आपल्या भावंडांच्या मुलांसाठी वेळ देतात, पण त्याचसोबत आपल्या आवडीनिवडीही जपतात.
गंमत म्हणजे, इतका मोठा संघर्ष पेलूनही सुवर्णा
मावशींचा ईश्वरावर किंवा ठराविक स्पिरिचुअलिटीवर फारसा विश्वास नाही. मग प्रश्न
उरतो की, इतक्या संकटांतून
तावूनसुलाखून निघण्यासाठी लागणारी शक्ती त्यांना कुठून मिळाली? याचे उत्तर त्यांच्या बालपणात दडलेले
आहे. ज्या वातावरणात त्या घडल्या, तिथे
सभोवती कमालीची नकारात्मकता होती. शालेय आणि महाविद्यालयीन जीवनात आपल्या
मैत्रिणींचे घरचे वातावरण, त्यांचे
राहणीमान आणि अगदी त्यांच्या डब्यातील 'चिवडा' बघूनही
त्यांना कौतुक वाटायचे. "आपल्याकडे हे सर्व का नाही?" हा प्रश्न त्यांच्या मनात सतत रुंजी
घालत असे. इतरांच्या तुलनेत त्यांची आई मोकळ्या विचारांची होती आणि वडीलही चांगले
होते, तरीही सामाजिक
परिस्थिती आणि कौटुंबिक मर्यादांचा एक दबाव होता.
अवतीभोवती असलेल्या याच उणिवांनी
त्यांना लढण्याचे बळ दिले. जे आपल्याकडे नाही, ते मिळवण्यासाठी किंवा तशी परिस्थिती
निर्माण करण्यासाठी लागणारी जिद्द त्यांना त्यांच्या संघर्षातूनच लाभली. आज त्या
जेव्हा मागं वळून पाहतात, तेव्हा
त्यांना जाणीव होते की, ही
कोणतीही दैवी शक्ती नव्हती, तर
ती त्यांच्या आत असलेली जगण्याची उर्मी आणि स्वावलंबनाची ओढ होती. सुवर्णा
मावशींचा हा प्रवास म्हणजे प्रतिकूलतेवर मात करून स्वतःचे नंदनवन फुलवणाऱ्या एका
हिरकणीची गाथा आहे.
सुवर्णा मावशींच्या व्यक्तिमत्वाची
जडणघडण ही एका विशिष्ट सामाजिक आणि मानसिक संघर्षातून झाली आहे. शालेय आणि
महाविद्यालयीन जीवनात त्यांच्या बहुतेक मैत्रिणी उच्चभ्रू वातावरणातील होत्या.
त्यांच्या मैत्रिणींच्या घराचे वातावरण आणि सुवर्णा मावशींच्या घरची परिस्थिती
यामध्ये जमीन-आसमानाचा फरक होता. हीच 'नकारात्मकता' किंवा
उणीव त्यांच्यासाठी ऊर्जा ठरली. आपल्याला यापेक्षा वेगळं आणि काहीतरी मोठं घडवायचं
आहे, ही जिद्द त्यांना
तिथूनच मिळाली. मग ते स्वतःचं करिअर असो, लेकीचं शिक्षण असो वा आपल्या भावांच्या मुलांचे भविष्य,
सुवर्णा मावशींनी प्रत्येकाच्या
प्रगतीसाठी स्वतःला झोकून दिले.
त्यांच्या आयुष्यात अध्यात्माला फारसे
स्थान नाही—दहा टक्के सुद्धा नाही, असे
त्या प्रांजळपणे कबूल करतात. मात्र, माणसांवरील प्रेम आणि नात्यांमधील ओलावा हीच त्यांची खरी शक्ती
आहे. अंबाजोगाईतील त्यांच्या मैत्रिणींच्या गराड्यात 'जुबाताई' यांचे स्थान अत्यंत विशेष आहे.
सुरुवातीला त्यांच्यात फारसा संवाद नव्हता, पण जेव्हा त्या एकत्र काम करू लागल्या,
तेव्हा विचारांची देवाणघेवाण झाली आणि
एका घट्ट मैत्रीचा जन्म झाला. आज जुबाताई आणि सुवर्णा मावशी यांचे नाते एका मोठ्या
आणि छोट्या बहिणीसारखे झाले आहे, जिथे
त्या एकमेकींशी वैयक्तिक गोष्टीही हक्काने शेअर करतात.
सुवर्णा मावशींच्या आयुष्यात त्यांच्या
भावजयांचेही मोठे स्थान आहे, विशेषतः
जया, आनंद आणि अण्णा
यांच्या पत्नींशी त्यांचे वैचारिक आणि भावनिक नाते अधिक जवळचे आहे. त्यातही जया या भावाच्या बाबतीत
त्या अत्यंत हळव्या आहेत. जया वरून प्रॅक्टिकल वाटत असला, तरी तो आतून तितकाच हळवा आहे, याची जाणीव सुवर्णा मावशींना आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा